Zhvillimet përtej dhe brenda Evropës kërcënojnë një nga projektet e themelit të bllokut
Mirë se vini përsëri. Sipas linjës zyrtare në Bruksel, zgjerimi i planifikuar i BE-së në Evropën Lindore dhe Juglindore po bën përparim të qëndrueshëm pavarësisht nga përplasjet e herëpashershme përgjatë rrugës. Madje flitet se një nga 10 vendet kandidate, Mali i Zi, do t'i bashkohet bllokut 27-vendesh para fundit të viteve 2020.
Një tension i pazgjidhur
Ka tre elementë kryesorë të tablosë: ndikimi i ngjarjeve botërore në BE; tendencat në vende të veçanta të BE-së; dhe zhvillimet në shtetet kandidate.
Së pari, një përmbledhje e shkurtër se si qëndrojnë gjërat.
Pas stagnimit për gati një dekadë pas hyrjes së Kroacisë në vitin 2013, zgjerimi fitoi një vrull të ri në vitin 2022 ndërsa BE-ja bashkoi përgjigjen e saj ndaj pushtimit në shkallë të plotë të Ukrainës nga Rusia.
Gjashtë vendeve ballkanike që presin tashmë në krahë (Shqipëria, Bosnja dhe Hercegovina, Kosova, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Serbia), BE-ja ua shtoi Gjeorgjinë, Moldavinë dhe Ukrainën. Turqia është gjithashtu një kandidate për anëtarësim, edhe pse më shumë në letër sesa në realitet.
Megjithatë, një farë tensioni i pazgjidhur gjithmonë ka nënvizuar ambiciet e ringjallura për të zgjeruar BE-në.
Nga njëra anë, qeveritë e BE-së shohin një rast të fuqishëm gjeopolitik për zgjerimin e bllokut. Nga ana tjetër, ata nuk duan të zgjerohen me çdo kusht: vendet kandidate supozohet të plotësojnë kritere të ndryshme kërkuese të hyrjes, veçanërisht në lidhje me demokracinë, shtetin e së drejtës dhe tejkalimin e mosmarrëveshjeve historike me shtetet anëtare ekzistuese të BE-së.
Një çështje e ndërlidhur është nëse qeveritë e BE-së janë të gatshme ose në gjendje të ndërmarrin reforma të gjera për institucionet dhe marrëveshjet financiare të bllokut që janë të nevojshme për të arritur një sukses të zgjerimit.
Rusia dhe Trumpi
Ngjarjet përtej BE-së nuk po funksionojnë domosdoshmërisht në favor të zgjerimit. Dy më të rëndësishmet janë përparimet e Rusisë në luftën e saj kundër Ukrainës dhe ardhja e afërt e Donald Trumpit në Shtëpinë e Bardhë për një mandat të dytë.
Ne nuk mund të parashikojmë me siguri politikat e administratës së ardhshme Trump për luftën në Ukrainë. Por Trumpi dhe aleatët e tij kanë folur se duan një ndalesë të shpejtë të luftimeve.
Një hap i tillë do ta linte Rusinë nën kontrollin e rreth një të pestës së territorit të Ukrainës. Nuk do të kishte asnjë arsye për të pritur që Moska të zbuste kundërshtimin e saj ndaj hyrjes së Ukrainës në strukturat e aleancës perëndimore – mbi të gjitha NATO-n por edhe BE-në, aspiratat e së cilës për një profil më të fortë mbrojtjeje dhe sigurie Kremlini i përçmon, por megjithatë është i kujdesshëm ndaj tyre.
Në teori, BE-ja mund të vazhdojë me bisedimet e anëtarësimit të Ukrainës, por do të ishte një biznes i rrezikshëm nëse ShBA-ja dhe aleatët e saj nuk do t'i siguronin shtetit të cunguar ukrainas de facto garanci të forta sigurie.
Duhet të kemi parasysh se, sipas rregullave të BE-së, çdo hap përpara në përparimin e një vendi kandidat drejt anëtarësimit kërkon miratimin unanim nga 27 shtetet anëtare. Kjo lë shumë hapësirë për pengesa nga vendet që kanë telashe me Ukrainën.
Këto përfshijnë Hungarinë, me simpatitë e saj rusofile dhe akuzat për keqtrajtim të pakicës etnike hungareze të Ukrainës; Polonia, me mosmarrëveshjen e saj mbi mizoritë e Ukrainës kundër polakëve në Luftën e Dytë Botërore; dhe një sërë vendesh qendrore dhe lindore me ankesa për eksportet bujqësore të Ukrainës në BE.
ShBA-ja, BE-ja dhe Ballkani
Vështirësitë shtrihen përtej Ukrainës dhe në Ballkan. Në këtë analizë për Këshillin Evropian për Marrëdhëniet me Jashtë, Adnan Çerimagiç dhe Majda Ruge shpjegojnë se administrata e parë e Trumpit luajti një rol të çuditshëm, madje edhe përçarës në Ballkan, jo më pak duke luajtur me shkëmbimet e territoreve si një mënyrë për të zgjidhur mosmarrëveshjen midis Serbisë dhe Kosova.
Një nismë e tillë rrezikon të destabilizojë rajone të tjera të Ballkanit, jo më pak Bosnjë dhe Hercegovinën dhe Maqedoninë e Veriut, duke ngritur dyshime mbi qëndrueshmërinë e kufijve aktualë shtetërorë.
Në të vërtetë, politikat amerikane dhe evropiane ndaj Serbisë nuk kanë qenë saktësisht të dobishme për kauzën e zgjerimit të BE-së edhe gjatë viteve të administrimit të Bidenit.
Në thelb, ShBA-ja ka mbajtur qëndrimin se mangësitë demokratike të Serbisë dhe refuzimi për t’iu bashkuar sanksioneve perëndimore ndaj Rusisë kanë më pak rëndësi sesa fakti që presidenti Alleksandar Vuçiq ka ofruar në heshtje një mbështetje për perëndimin, veçanërisht duke dërguar armë në Ukrainë.
Sa i përket BE-së, ajo ka treguar më shumë interes për depozitat e litiumit të Serbisë – më të mëdhatë në Evropë dhe thelbësore për industrinë e automjeteve elektrike – sesa për të ushtruar presion ndaj Beogradit për të përmbushur standardet për t’u bashkuar me klubin.
Franca dhe Gjermania
Më pas, kushtet e brendshme në vendet anëtare të BE-së. Çështjet kryesore këtu kanë të bëjnë me Francën, Gjermaninë dhe ndikimin në rritje të partive të ekstremit të djathtë në të gjithë bllokun.
Për një kohë të gjatë, Franca ishte skeptike për zgjerimin, por kjo ndryshoi pas vitit 2022 nën presidentin Emmanuel Macron. Arthur Leveque, duke shkruar për Qendrën Ndërkombëtare për Mbrojtjen dhe Sigurinë me qendër në Estoni, jep një përshkrim të qartë të pozicionit në zhvillim të Francës për zgjerimin.
Problemi tani është se forca politike e Macronit është duke u shterur nën ndikimin e lojërave të dështuara zgjedhore, një krizë buxhetore, një legjislaturë të polarizuar dhe mundësinë e një fitoreje të ekstremit të djathtë në zgjedhjet presidenciale të 2027.
As e djathta ekstreme dhe as e majta radikale në Francë nuk janë entuziaste për zgjerimin e BE-së. Kjo ka rëndësi, siç shkruan Charles Grant, sepse sipas kushtetutës franceze nevojitet një referendum ose një shumicë prej tre të pestat në të dy dhomat e parlamentit për të miratuar hyrjen e çdo vendi në BE.
Në Gjermani ka një konsensus më të gjerë politik në favor të zgjerimit, por jo me çdo çmim. Theresia Toglhofer shpjegon: “Berlini konsideron gjithashtu se akomodimi i këtyre shteteve kërkon reforma: integrimi i kandidatëve të papërgatitur keq në një Union të papërgatitur është një recetë për telashe. Dhe në të njëjtën kohë Gjermania konsideron se duhet të ruhet ‘ADN’ e BE-së, vlera të tilla si liria, demokracia, drejtësia. Prandaj, Berlini vazhdon të insistojë në një qasje të bazuar në merita – veçanërisht kur bëhet fjalë për sundimin e ligjit – e cila, megjithatë, është e ndërlikuar nga imperativi gjeopolitik për të përshpejtuar procesin”.
E djathta e fortë e Evropës
Pikëpamjet e së djathtës së fortë evropiane për zgjerimin nuk janë aspak të bashkuara, siç parashtrohet në këtë artikull iluminues për “Balkan Insight” nga Alejandro Esteso Perez.
Disa parti e kundërshtojnë plotësisht zgjerimin sepse nuk e pëlqejnë vetë BE-në. Megjithatë, të tjerë e shohin zgjerimin si një mundësi për ta kthyer BE-në në diçka më afër një aleance të shteteve-kombe sovrane, në vend të konfederatës së lirshme që aspiron një bashkim më të ngushtë siç është tani.
Midis grupit të dytë është Hungaria nën Viktor Orbanin, i cili, me gjithë armiqësinë e tij ndaj Ukrainës, është i ngrohtë me idenë e përfshirjes së vendeve si Serbia që ai mendon se do të ishin aleatë të dobishëm në BE.
Vendet kandidate: rasti i Malit të Zi
Në fund, kushtet për shtetet kandidate. Do të përqendrohem në rastin e Malit të Zi, një vend me vetëm 600,000 banorë që nuk u bë i pavarur deri në vitin 2006, kur u shkëput nga Serbia.
Mali i Zi rrallë merr shumë vëmendje, por është me interes të veçantë sepse në pamje të parë duket se është përpara pjesës tjetër të grupit.
Në raportin e tij të fundit të progresit, Komisioni Evropian tha se ishte i gatshëm të mbështeste ambicien e Malit të Zi për të mbyllur negociatat e pranimit deri në fund të vitit 2026 – që do të nënkuptonte anëtarësimin e plotë disa vite më vonë, nëse të gjitha shtetet e BE-së do të jepnin dritën jeshile.
A është kjo realiste?
Një arsye për kujdes është se, pas një riorganizimi të fundit, qeveria e Malit të Zi tani varet për mbështetje nga partitë pro-serbe dhe pro-ruse që janë armiqësore ndaj BE-së dhe pyesin nëse malazezët janë me të vërtetë një komb apo thjesht serbë me një emër tjetër. Duke shkruar për Institutin Kinë-CEE, Vojin Goluboviq thotë: “Është veçanërisht e rrezikshme që disa nga ministritë kryesore janë në duart e atyre që mohojnë identitetin kombëtar malazez”.
Shenjat e tjera janë gjithashtu ogurzeza. Muajin e kaluar, partitë anti-BE propozuan një projektligj për “agjentët e huaj” që është jashtëzakonisht i ngjashëm me një ligj të frymëzuar nga Rusia të miratuar këtë vit në Gjeorgji. Ky ligj kontribuoi në vendimin e BE-së për të ngrirë ofertën e anëtarësimit të Gjeorgjisë.
Për më tepër, Mali i Zi zemëroi Kroacinë në korrik kur parlamenti i saj miratoi një rezolutë në lidhje me mizoritë kroate në luftën e dytë botërore.
Ashtu si mosmarrëveshja polako-ukrainase, dhe një grindje për identitetin kombëtar, gjuhën dhe historinë midis Bullgarisë dhe Maqedonisë së Veriut, përplasja midis Kroacisë dhe Malit të Zi nuk duhet lënë mënjanë si një detaj i vogël.
Derisa të zgjidhen çështje të tilla, zgjerimi i BE-së thjesht nuk do të ndodhë. Dhe kjo është edhe para se të shqyrtojmë rreziqet që rrethojnë luftën në Ukrainë, mandatin e dytë të Trumpit dhe zhvillimet politike në vetë BE.
Shkrimi origjinal është publikuar në “
Financial Times”, dhe është përkthyer nga Klankosova.tv.
