Pirro ishte nga të paktët studentë të Tiranës që dinte spanjisht. Ishte në fakultetin e letërsisë dhe kurrë nuk kishte folur me një të huaj që fliste atë gjuhë. Roja e ambasadës kubaneze në qendër të Tiranës, pranë kafe Florës ishte zbulimi i tij i madh në verën e vitit 1990. Zbrisnim bashkë deri atje, ku ai shkëputej për t'i thënë ca fjalë në gjuhën që dashuronte dhe për të marrë ca përgjigje që unë nuk i kuptoja, por që dallonin për ngurtësinë gjestikulacioneve. Roja mulat i ambasadës dhe godina e saj e mrekullueshme, e vendosur në qendër të Tiranës, ishin lidhja ime e vetme me Kubën, një lidhje gjithsesi më e pranishme se sa me shumë vende të tjera. Më intrigonte ajo godinë (sot Ambasada e Vatikanit) që siç mora vesh më vonë, kishte qenë pronë e familjes Libohova. Në sfondin e gdhendjeve madhështore të fasadës ishte montuar një stendë e shëmtuar, në të cilën, që prej fillimit tw vitit 1989, ishte vendosur parulla e madhe: Socialismus o Muerte!
Parulla ishte imazhi i parë i rinisë sime që m’u rishfaq sapo dola nga aeroporti i Havanës. Një strukturë e ndryshkur hekuri, buzë rrugës, mbi teneqenë e së cilës ishte shkruajtur me gërma të zbardhura nga dielli: El Pueplo est la revolucion! I dyti ishin makinat e vjetra, një pjesë e të cilave më kujtonin “Varshavat” taksi, që gjatë fëmijërisë sime, qëndronin përballë Teatrit të Kukullave. Me parafangot e rrumbullakuara, që bashkë me makinat e vjetra dhe pompoze amerikane, përbënin një mozaik shumëngjyrësh lëvizës nëpër rrugët e qytetit.
Nuk isha gabuar. Nuk ndryshonte shumë nga ajo që kisha lexuar në shumë shkrime për të. Koha kishte ndaluar në Kubë. Kishte ngelur në atë moment që një grup të rinjsh revolucionarë me në krye Fidel Kastron dhe vëllain e tij, kishte përmbysur një pushtet të korruptuar dhe kishin instaluar një regjim të ri. Një regjim të bazuar sipas tyre mbi barazinë dhe dinjitetin, por që pak nga pak ishte bërë pjesë e një sistemi të tërë të mbyllur dhe represiv. Më pas, kur ky sistem kishte rënë, Kuba kishte mbijetuar. Falë një loje gjeopolitike dhe një premtimi që Bush i kishte bërë Gorbaçovit, më 1989, ajo vijonte të qëndronte ende si muzeum i një kohe të harruar dhe një vitrinë e dështimit. Dështimit të filozofisë komuniste. Filozofisë që vijon të sundojë Kubën. Edhe pse dinjiteti i premtuar me aq pompozitet, në natën e vitit të ri 1959, kur Kastro hynte në Havanë, kishte përfunduar në një grumbull lypsarësh që ndiqnin pas të huajët dhe në një numër pafund femrash që ju ofronin me ngul turistëve trupin dhe shërbimet e tyre seksuale në këmbim të parave, por edhe ndonjë darke në një prej 3–4 restoranteve të rinj privatë të qytetit.
Koha kishte ndaluar dhe ndërsa ecja rrugëve, e kisha shumë thjeshtë të rigjeja një pjesë të adoleshencës sime. Shallet e kuq që fëmijët mbanin në qafe, parullat nëpër mure, muzeu i revolucionit i mbushur me karikatura kundër imperializmit amerikan dhe me foto që ilustronin arritjet e socializmit. Njerëzit e rreshtuar për të bërë fiskulturë mëngjesi, apo pleq dhe të rinj që përkrahu shkonin në aksion. Një situatë komike, që e bënte nervoz Baton Haxhiun, mikun tim që nuk besonte se ky kishte qenë dikur një realitet tek ne. Jugosllavia e Titos kishte qenë ndryshe nga Shqipëria e Enver Hoxhes dhe kjo e fundit ngjante si dy pika uji me Kubën e Fidel Kastros.
I vendosur në ish pallatin presidencial, muzeu i revolucionit ishte shembulli më i mirë i një shoqërie të ngritur mbi absurdin. Mbi çikërrima pa asnjë vlerë dhe mbi heronj fallco, e përbashkëta e të cilëve ishte kinse flijimi për revolucionin. Fotot pompoze të Fidel Kastros mbi një tank në Gjirin e Derrave dhe parullat për t’u mbrojtur nga Amerika, ngjanin pa kuptim. 50 vjet më parë kjo mund të kishte një vlerë, por sot, e gjitha ajo ngjan si një gjë jashtë kohe dhe pa kuptim. Majami, ndoshta zona më e bukur e SHBA-së, shtrihet vetem 80 milje të veri të ishullit komunist, dhe në atë qytet ku jetojnë 1.2 milion kubanezë të arratisur, pak kush do t’ia dijë për atë që ndodh në Havanë. Më shumë i preokupon ajo që do vijë nesër. Mbrojtja e Atdheut, aq e propoganduar, s’ka asnjë vlerë se sot. Vështirë që dikush ka dëshirë të pushtojë Kubën. Veç turistëve europiane të tërhequr nga industria e seksit, që më shumë ngjan me skllavërinë e seksit dhe kanadezët që nuk kanë kufizime moshe për alkoolin, tjerët e shohin ishullin si një kuriozitet, por jo si një destancion të lakmuar. Republika Domenikane që shtrihet përballë, ose Kankuni në anën, tjetër kanë 10 herë më shumë turistë se sa Kuba vetë.
Një Buik i vitit 1956 ishte makina e çmuar me të cilën shoferi ynë shoqëronte turistët e çuditur nëpër qytet. Ai dukej entuziast dhe përgjithësisht nuk donte të fliste për politikë. Pyetjeve për Kastron dhe komunizmin ju përgjigjej me një ngritje të lehtë supesh. Por shumë prej atyre që takuam, na sqaruan se rroga mesatare ishte 10 dollarë amerikanë në muaj dhe se ushqimi nuk mjaftonte për të gjithë. Radhët e gjata shfaqeshin kudo në zonat ku nuk kishte turistë, ndërsa dyqanet e boshatisur dhe pis, më jepnin një ndjesi të keqe të jetës sonë të trishtë në fundvitet ’80-ta. Mishi nuk ekzistonte dhe produkti i vetëm që ata mund të konsumonin me mjaft kursim ishin krahët e pulave. Kjo ndodhte prej 25 vitesh dhe në qytet, ishte rritur një brez që nuk e njihte ekzistencën e mishit dhe as ushqimevë të tjera të lakmuara, që baballarët konsumonin dikur.
Përtej mjerimit, qyteti shfaqej me një pamjë magjepsëse. I ndërtuar aty nga spanjollët, thuajse 50 vjet më parë, ai ishte zmadhur në vite duke përftuar një arkitekturë mahnitëse, që si çdo gjë në Kubë kishte ngrirë në vitet ’50. Një miksim i ndërtimeve të Majamit, me një stil shumë të ngjashëm më atë të Afrikës së veriut. Kishte plot godina që më kujtonin rrugët e Marakeshit apo bulevardet e Beirutit në Liban. Arkitektura që arabët e kishin çuar në Spanjë, kishte udhëtuar bashkë me spanjollet në Amerikë. Tani kishte gjetur vend në një qytet me klimë të ngjashme dhe me një pamje të mrekullueshme. Havana e vjetër, ka mundësi të jetë sot shembulli më unik i një arkitekture të mrekullueshme dhe të këndshme për t'u vizituar. Rrënimi duket kudo, por restaurimi i tyre do të jetë më komod se sa shembja dhe zëvendësimi me ndërtesat e reja dhe të shëmtuara moderne.
- Do t’i ruani dot këto ndërtesa? - pyeta një djalë të ri që punonte në Ministrinë e Kulturës dhe që kishte lëshuar me qira për tirustët shtëpinë e tij.
- Po - më tha, gjithë krenari - ne do t’i ruajmë!
- Po ndërtues nga gjithë bota do vinë dhe do kërkojnë të ndërtojnë pallate të larta? Në Majami ka ndodhur kështu - insistova edhe një herë.
- Ne nuk jemi, Miami - më tha - ne jemi Kuba dhe këtu ka ligje.
- Por vilat nuk do jenë tuajat më - i thashë - do t’i marrin pronarët.
- Ata që janë larguar janë tradhëtarë -ma ktheu - ata e kanë humbur pronën.
Qesha pa e zgjatur më tej. Doja t’i thoja që unë e njihja atë procedurë. Mund të mbyllja sytë dhe të shihja gjithë zhvillimin e Shqipërisë në 25 vjetwt e fundit. Nga naiviteti i fillimit tek dëshpërimi i një mirëqënie që nuk vinte kurrë. Nga barazia në një mizerje absolute e komunizmit, tek një polarizim normal, por me të cilin ne nuk ishim mësuar. Mund t’i thoja atij djali me mjaft afërsi atë që priste atdheun e tij në çerekshekullin e ardhshëm, duke i sqaruar se kjo jetë e tij sot, ishte ekzaktësisht ajo që kisha jetuar unë si student. Edhe të huajët që uleshin në taracën e hotel Nacionalit më kujtonin mashtruesit italianë që popullonin hotel Dajtin në vitin 1991 dhe që flisnin për miliarda dhe investime. Flisnin gjithë siguri, nën vështrimet tona adhuruese dhe nën ëndërrën e një Shqipërie të kthyer kaq shpejt në parajsë. Por parajsa nuk erdhi kurrë. U tret, bashkë me mashtruesit që nuk u shfaqën më në hotel Dajti sapo u rritën çmimet e dhomave dhe biletat e avionit!
- Ti bën kokteje të mrekullueshme! - i tha Batoni barmenit të hotel Nacional.
- Sër, koktejet tona janë më të mirat në botë - iu përgjigj ai.
- Ka shumë hotele në botë që bëjnë kokteje shumë të mira -ia ktheva.
- Por jo si Kuba, sër - ma ktheu - Kuba i ka më të mirët në botë. Amerikanët duan të vijnë dhe të rrinë këtu sepse si Kuba nuk ka!
- Kur ke lindur ti? - e pyeta.
- Më 1974, sër - ma ktheu.
Doja t’i thoja se kur kish lindur ai, Kastro ishte prej 15 vitesh në pushtet. Tani që ai ishte 41 vjeçar, Kastro ishte sërish aty! A ka të drejtë një njeri t’i imponojë një populli të tërë idetë dhe vullnetin e tij, duke e çuar në shterjen e plotë të gjithë burimeve dhe mundësive. Më 1959 Kuba e korruptuar ishte vendi i dytw më i pasur i Amerikës Latine. Sot është i dyti nga fundi, me gjithë krenarinë e saj të mbaruar. Një popull gjithë jetë dhe energji. Një popull i vërtetë latin, që qëndron përballë Amerikës me bindjen e rrënjosur se endërra e vetme e popullit të madh matanë është pushtimi i ishullit karaibik. Një ditë, kur realisht Kuba të hapet, kur në vend të hyjë interneti dhe kanalet amerikane, banorët do jenë befas të shokuar nga realiteti me të cilin do gjenden përballë. Por duhet të kenë kurajon ta shohin atë dhe të nisen drejt tij për të fituar kohën e humbur.
Një pllakat gjigand me një punëtor, një kooperativist dhe një ushtar më përcillte ndërsa po hipja në avionin që më kthente pas. E pashë edhe një herë me ngulm. Ishte një pjesë e rinisë sime, që e kisha gjetur këtu, e kisha gjetur thuajse të harruar nga të gjithë, por nuk besoj se do ta gjeja më. Nëse një ditë do kthehesha sërish në Kubë, kisha shpresë se do të gjeja sërish makinat shumëngjyrëshe që ecin në Malekon, Havanën e vjetër me rrugicat magjepse, bar Floriditën me Heminguejin e bronxtë në përmasa natyrale, por nuk do gjeja më rininë time të riprodhuar me kaq besnikëri... Ishte shansi i fundit për t’u kthyer në rini!
