Lajmet e fundit
Më 17 korrik, Shtetet e Bashkuara dhe Serbia njoftuan së bashku nisjen e një dialogu strategjik – një arkitekturë formale dhe e përhershme e angazhimit diplomatik ndërmjet dy shteteve. Ky zhvillim nuk është ndonjë ngjarje tronditëse; Shtetet e Bashkuara mbajnë të njëjtën qasje me dhjetëra shtete të tjera, madje edhe në Ballkanin Perëndimor me Slloveninë, Kroacinë, Shqipërinë dhe Maqedoninë e Veriut.
Megjithatë, ky ndryshim sugjeron zhvillime shqetësuese për drejtimin e politikës së jashtme amerikane dhe ndikimin e saj në sigurinë dhe stabilitetin e një rajoni tejet të paqëndrueshëm. Ai është veçanërisht i çuditshëm në kontekstin e afrimit në rritje të Serbisë me Kinën dhe aspiratave autokratike të udhëheqësve të saj.
Në mesin e korrikut, qeveria e presidentit serb Alleksandar Vuçiq pësoi një goditje të madhe politike, kur u bë e qartë se, pavarësisht nxitjes së Komisionit Evropian, Serbisë nuk do t’i lejohej të kalonte në fazën e radhës të procesit të anëtarësimit në Bashkimin Evropian. Gati një e treta e kryeqyteteve të vendeve anëtare të BE-së e kundërshtuan këtë hap për shkak të prapakthimit të konsiderueshëm demokratik në Serbi, që ka ndodhur nën udhëheqjen e Vuçiqit dhe është përshpejtuar veçanërisht gjatë tre viteve të fundit.
Ky kundërshtim ishte një goditje e madhe për përpjekjet e Vuçiqit për rizgjedhje. Serbia është e detyruar të mbajë zgjedhje parlamentare deri në fund të vitit 2027. Që nga viti 2012, kur Partia Progresive Serbe (SNS) e Vuçiqit, me orientim të djathtë radikal, mori pushtetin si pasuese e Partisë Radikale ultranacionaliste, në radhët e së cilës ai kaloi vitet 1990 dhe 2000, Serbia ka mbajtur zgjedhje parlamentare afërsisht çdo dy vjet.
Këto zgjedhje të parakohshme të shpeshta janë përdorur nga SNS-ja për të çmontuar opozitën institucionale në Serbi. Por që nga shembja vdekjeprurëse e strehës së betonit në Novi Sad në nëntor të vitit 2024, regjimi është përballur me protesta masive të udhëhequra nga studentët, të cilat nuk ka arritur t’i frenojë.
Për Vuçiqin, i cili e ka paraqitur veten si një lloj versioni serbo-nacionalist i ish-udhëheqësit jugosllav Josip Broz “Tito”, vazhdimisht i aftë të balancojë mes Lindjes dhe Perëndimit, “jo”-ja e heshtur e Bashkimit Evropian ishte një përballje e ashpër me realitetin. Asnjë vizitë gjysmake në Ukrainë nuk do të mjaftonte për të rivendosur marrëdhëniet me kryeqytetet evropiane. Ato tashmë ishin bërë tepër të vetëdijshme për përpjekjet e tij të vazhdueshme për të minuar shtetet fqinje, angazhimet gjithnjë e më të thella me Kinën, aleancën e vazhdueshme me Rusinë dhe, natyrisht, mënyrën e tij përgjithësisht autokratike të qeverisjes.
Situata nuk u përmirësua aspak kur mediat serbe publikuan një intervistë me Snezhana Paunoviqin, ministren e Administratës Shtetërore dhe Vetëqeverisjes Lokale të Serbisë, në të cilën ajo u ankua se ish-udhëheqësi i vendit dhe autori i gjenocidit, Sllobodan Millosheviq, kishte kryer spastrim etnik në Kosovë në një shkallë të pamjaftueshme. Zyrtarët evropianë dhe anëtarët e Parlamentit Evropian mbetën të tronditur, por si ministri i Brendshëm i Serbisë, Ivica Daçiq, ashtu edhe vetë Vuçiqi e mbështetën deklaratën e Paunoviqit. Si Vuçiqi, ashtu edhe Daçiqi kanë shërbyer në kabinetin e fundit të Millosheviqit dhe kanë qenë bartës të arkivolit në funeralin e tij.
Sido që të jetë, njoftimi për Dialogun Strategjik ShBA-Serbi ishte si mana nga qielli për fatin politik në rënie të një njeriu që sapo kishte udhëtuar në Pekin për një vizitë pesëditore, të cilën ai e quajti “më të rëndësishmen” e karrierës së tij politike. Simpatitë personale të Vuçiqit kanë qenë gjithmonë me regjimet personaliste në Rusi, Kinë dhe Iran, por edhe votuesit e tij e kuptojnë se Serbia varet ekonomikisht nga marrëdhëniet me Perëndimin. Prandaj, humbja e mbështetjes së Bashkimit Evropian është e rrezikshme për Serbinë, por humbja e mbështetjes si të evropianëve ashtu edhe të amerikanëve do të ishte fatale.
Pra, administrata Trump mund ta ketë shpëtuar regjimin e Vuçiqit nga shkatërrimi politik. Por pse?
Regjimi serb sigurisht që nuk ka hezituar të përkulet. Vuçiqi i ka bërë thirrje të përsëritura dhe të drejtpërdrejta presidentit amerikan Donald Trump, duke shkruar, për shembull, në një opinion për “Fox News”: “Ndërsa të tjerët mund të tallin vizionin tuaj, Serbia e kupton atë. Ndërsa të tjerët mund të kenë frikë nga forca juaj, Serbia e respekton atë”. Millorad Dodik, separatisti serb i Bosnje e Hercegovinës dhe vasali i Beogradit, gjithashtu publikon rregullisht postime lavdëruese për presidentin amerikan në rrjetet e tij sociale. Dodiku ka paguar gjithashtu miliona për kontrata lobimi me njerëz të afërt me Trumpin dhe figura që e mbështesin atë në rrjetet sociale, ka arritur të sigurojë lehtësim nga sanksionet për veten vitin e kaluar dhe më pas ka angazhuar edhe pastorin Mark Burns, i cili pretendohet se është këshilltar shpirtëror i Trumpit, për t’u përfshirë në një revizionizëm gjenocidal të maskuar hollë.
Establishmenti nacionalist serb ka investuar gjithashtu shumë në bindjen e homologëve të tij amerikanë se ata janë të përfshirë në një luftë të përbashkët qytetërimesh – se krimet sistematike kundër njerëzimit që regjimi i Millosheviqit kreu në Kosovë dhe Bosnje e Hercegovinë gjatë viteve 1990, dhe që vazhdojnë të glorifikohen nga qeveritë në Beograd dhe Banja Llukë, ishin kryqëzata heroike të krishtera. Organizatorët nacionalistë serbë në Shtetet e Bashkuara tashmë kanë arritur në masë të madhe të rehabilitojnë imazhin e bashkëpunëtorit nazist Dragolub Mihailloviq, prandaj mendojnë se Millosheviqi, Radovan Karaxhiqi dhe Ratko Mlladiqi janë hapat logjikë të radhës.
Asgjë nga kjo nuk është e mirë për Shtetet e Bashkuara – as për interesat e tyre strategjike në Ballkanin Perëndimor, as për pozicionimin e tyre global kundër Kinës dhe sigurisht as për çfarëdo përpjekjeje që synon të rikthejë qartësinë morale në politikën e jashtme amerikane.
Prandaj, përveç faktit se Vuçiqi dhe Dodiku po përpiqen qartazi të blejnë mirëkuptimin amerikan për manovrat e tyre rajonale – të cilat në asnjë mënyrë nuk përputhen me interesat afatgjata të Uashingtonit në Ballkanin Perëndimor – ekziston gjithashtu një efekt thellësisht helmues mbi vetë jetën politike amerikane.
Përgjigjja e Shteteve të Bashkuara ndaj shpërbërjes së Jugosllavisë nuk ishte pa të meta. Si administrata e George H.W. Bushit, ashtu edhe administrata Clinton hezituan dhe vonuan veprimet, duke lejuar që mizoritë më të rënda në Evropë që nga Holokausti të ndodhnin nën vëzhgimin e tyre. Dhe, në kundërshtim me pretendimet e Vuçiqit, nëse kishte ndonjë gabim që lidhej me fushatën e bombardimeve të Serbisë të udhëhequr nga ShBA-ja gjatë Luftës së Kosovës më 1998–1999, është fakti se ajo ndodhi rreth shtatë vjet më vonë sesa duhej.
Megjithatë, ndërhyrjet e Shteteve të Bashkuara në Ballkan u udhëhoqën kryesisht nga logjika e parandalimit të mizorive. Pikërisht për këtë arsye, popullsitë shumicë boshnjake në Bosnje dhe shqiptare në Kosovë janë edhe sot dy nga popullsitë më proamerikane në botë. Në të kundërt, fqinjët e tyre serbë shohin në masë dërrmuese drejt Kinës dhe Rusisë.
Është legjitime dhe normale që marrëdhëniet dypalëshe të evoluojnë. Ajo që nuk është as tipike dhe as e dëshirueshme është që këto rivendosje të ndodhin në kurriz të sigurisë ose pozitës morale të Shteteve të Bashkuara.
Shkrimi origjinal është botuar në “Foreign Policy” dhe është përkthyer dhe përshtate nga Klankosova.tv
Jasmin Mujanoviq është politolog i specializuar në politikën e Evropës Juglindore. Ai është autor i librit “Hunger and Fury: The Crisis of Democracy in the Balkans” (“Uri dhe Zemërim: Kriza e Demokracisë në Ballkan”). Në platformën X gjendet me emrin e përdoruesit: @JasminMuj
