Lajmet e fundit
Çfarë është jeta? (2020), Paul Nurse[/caption]
Kur mora vesh për pasionin tuaj për fluturimin, më shkoi mendja te rrëfimi i fluturës që ju kishte çuar drejt studimit të biologjisë. Çfarë ju bën që ta pëlqeni fluturimin? Ka një ndërlidhje me fluturën në atë rrëfim?
Unë jam pilot por më shumë e preferoj glajdimin se pilotimin, mirëpo po, mund t’i bëj të dyja. Më pëlqen të jem në hang glider, të shikoj poshtë në tokë 300,600, 900 metra e më tepër dhe vetëm të shkas nëpër ajër. Është thjesht e mrekullueshme!
Ju i listoni tri parime përkufizuese të jetës – evoluimin përmes seleksionimit natyror, entitetet fizike, si dhe jetët si makina kimike dhe informative. E keni menduar një parim të katërt që është abstrakt, filozofik, unik për njerëzit?
Epo, kam menduar për këtë. Nuk e kam diskutuar në librin të cilin po e përmendni sepse më dukej e vështirë dhe nuk isha i sigurt në përgjigjen time. Sidoqoftë, mendoj që janë dy gjëra për të cilat duhet të mendojmë. Njëra është që qeniet njerëzore e kanë kapacitetin për mendim abstrakt – për të menduar në mënyrë abstrakte, dhe nuk e di sigurt mirëpo nuk ma do mendja që ndonjë gjallesë tjetër e ka aftësinë për të menduar në mënyrë abstrakte. E dyta për të cilën duhet të mendojmë është truri social e me të cilin nënkuptoj trurin madhor të shumë truve të tjerë që punojnë bashkë në një shoqëri që e zhvillon të menduarit shumë më kreativ dhe më të gjerë. Pra, mendoj që ka të bëjë krejtësisht me të menduarit – edhe me të menduarit abstrakt, edhe me aftësinë për të punuar me të tjerët për të gjeneruar më shumë ide kreative dhe të mira. Pra, këto janë dy pika me të cilat do të shkoja.
Seleksionimi natyror është një rregull brenda kaosit apo Ligjit të Dytë të Termodinamikës. Çfarë nxirrni nga kjo përplasje midis Ligjit të Dytë dhe seleksionimit natyror?
Paj, në formulimin më të thjeshtë, nuk është fare përplasje sepse Ligji i Dytë i Termodinamikës thotë që universi është në mënyrë konstante duke shkuar drejt çrregullimit, mirëpo kjo nuk i ndalon pjesët e universit që të bëhen më të komplikuara. Thjesht në përgjithësi shkon drejt kaosit. E duke menduar përbrenda kësaj, fakti që jeta është një entitet i lidhur, siç e kam thënë te njëri prej parimeve që ju i përmendët, do të thotë që kjo nuk përbën problem me hyrjen në kaos. Sidoqoftë, ekziston një version më i sofistikuar i saj, e që do të thosha që është diskutuar nga Erwin Shrodingeri, fizikani i cili ishte me origjinë nga Vjena por që më pas erdhi në Irlandë. Ai ishte në veçanti i interesuar në ngulmimin e jetës dhe kjo mund të ketë të bëjë më shumë me atë për të cilën po mendoni ju. Dhe përgjigja është që shiriti i kodit të cilin tani e njohim si ADN kopjohet sa herë që një formë jete riprodhon. Pra, pothuajse fillon rishtazi që të krijojë instruksione të reja që çojnë te organizmi i radhës. Kjo nuk është realisht në kontradiktë me Ligjin e Dytë të Termodinamikës, por është një theks i vënë te këmbëngulja e jetës. Nëse mund të bëhem pothuajse filozofik, sepse mendoj që ju pëlqejnë gjërat filozofike, ne jemi të lidhur nga ndarja e qelizave të cilat po ashtu e mbulojnë kopjimin e ADN-së. Të gjithë ne kemi dalë nga një vezë, një vezë e fertilizuar - një spermë dhe një vezë, dhe kemi ardhur nga një organizëm i gjallë, nga nënat dhe baballarët tanë të cilët po ashtu kanë ardhur si pasojë e ndarjes së qelizave. Nëse mendoni për këtë, ne në fakt jemi të lidhur me kohën e thellë përmes rundeve të njëpasnjëshme të ndarjes qelizore e të cilat na çojnë deri te origjina e jetës, sepse ne jemi pjesë e atij vargu të lidhjes. Prandaj e shkrova librin Çka është jeta? Është fort e mrekullueshme kur e mendoni këtë sepse ne po i shikojmë mijëra e miliona vite, një miliard, dy miliardë, tre miliardë vjet, të një lidhjeje të gjatë të ndarjes qelizore. E jashtëzakonshme!
Si mundet qëllimshmëria në biologji – qëllimet e gjeneve, qelizave, ADN-së e me radhë – të na ndihmojnë në ndërtimin e qëllimeve në jetët dhe komunitetet tona?
E bëj paksa një dallim midis sjelljes qëllimore njerëzore në jetë dhe komunitete me sjelljen qëllimore siç e shohim në jetën e thjeshtë, ta zëmë të njëqelizorëve. Po e përdor këtë fjali sepse ne disi e përdorim pak ndryshe kur mendojmë për sjelljen njerëzore. Të sillesh me një qëllim lidhet me pyetjen mbi vullnetin e lirë, dhe mbi marrjen e vendimeve, dhe të vendosësh për qëllimin që do ta bartësh. E kjo është një mënyrë përsosshmërisht legjitime për ta përshkruar. Mirëpo, kur po mendoja për qëllimin, unë e kisha fjalën në një mënyrë të thjeshtë, sikur kur një qelizë – forma më e thjeshtë e jetës - sillet si një entitet që ka një qëllim. Pra, ka shumë reaksione kimike. Kjo ngjet në një epruvetë. Ato po veprojnë bashkë që të gjenerojnë nivele më të larta të aktiviteteve si rritja qelizore, mirëmbajtja qelizore, riprodhimi qelizor. Të gjitha këto janë qëllimore jo në kuptimin e njëjtë si qeniet njerëzore, siç po thoshit ju, por prapë janë qëllimore sepse e përfshijnë sjelljen e një gjëje të tërë, një tërësie. Pra kanë ndërlidhje por nuk janë e njëjta gjë.
Ju zbuloni diçka tejet befasuese në libër. Që pas të pesëdhjetave tuaja e kishit kuptuar që babai juaj në të vërtetë ishte gjyshi juaj, dhe që babanë biologjik s’e keni gjetur kurrë. Si gjenetist, çfarë ju bën kjo të ndieni? Huti, hamendje, shqetësim?
Nuk mendoj që më bën të ndihem ashtu, por kjo mund të jetë për shkak se për tërë këto vite jam i zhytur në biologji. Jam thjesht shumë rehat me gjenetikën, dhe jam shumë rehat me seleksionimin natyror. Prandaj nuk mendoj që më shqetëson se çfarë mendoj për veten time. Unë as që e di gjenetikën time, pasi që as e di se kush është babai im, e që është një gjë e çuditshme për një gjenetist. Pra unë mund ta gjej atë vetëm përmes nënës sime. Mirëpo, nuk e shoh gjithaq si problem. Mendoj që disa e shohin si të tillë, e që është edhe arsyeja se pse e shtruat këtë pyetje. Mirëpo, unë jam një hulumtues biologjik, prandaj jam shumë rehat me këtë gjë.
[caption id="attachment_1935106" align="alignnone" width="663"]
Ndarja qelizore[/caption]
Janë tërë këto lloje të larme të formave të jetës, por cili është sipas jush tipari më i bukur i përbashkët që e keni identifikuar te të gjitha jetët – një tipar që krijon një tregim të përbashkët të ekzistencës organike?
Kjo është një pyetje e vështirë, dhe ka shumë përgjigje. Mendoj që mund të jenë të ndërlidhura me atë për të cilën sapo po flisja. Fakti që jemi të lidhur përmes një serie të ndarjeve qelizore që kalon te shumë organizma e arrin deri te fillimi i jetës e bën këtë bukur – është realisht mbijetesa e jetës, zgjatja konstante e jetës përmes këtij procesi. Pra, ne nuk jemi individualisht të pavdekshëm, mirëpo ne në një mënyrë jemi pjesë e një linje të pavdekshme deri sa ta shkatërrojmë planetin dhe ta shkatërrojmë veten. Mirëpo, për momentin jemi pjesë e një linje të pavdekshme, dhe kjo linjë e pavdekshme është e lidhur me të gjitha gjallesat tjera në planet. Mua më duket njashtu e mrekullueshme, sepse do të thotë që jemi të rrethuar me të afërmit tanë. Dhe kjo - nëse bëhem më filozofik dhe më etik - do të argumentoja që nënkupton se ne duhet të marrim përgjegjësi për të afërmit tanë. Në një kuptim, ne jemi të lidhur me gjithçka. Pra, është një arsye për ta mbrojtur biosferën dhe krejt jetët brenda saj.
Çfarë gjeni pozitive e çfarë negative në gjendjen e ndryshimit të përhershëm që i karakterizon speciet?
Kur mendoni për këtë pyetje, ma do mendja që gjithçka varet te ajo se çka ju mendoni që është pozitive e çka është negative, sepse kjo mund të jetë ndryshe për njerëz të ndryshëm. Sidoqoftë, ajo që do ta thosha është pozitive është që seleksionimi natyror çon te ajo që gjallesat përshtaten më bukur në ekologji, në sistemin e jetës në të cilin ato veprojnë. Është një proces i bukur për adaptim. Nuk dua edhe aq ta përdor fjalën përsosmëri, por është kjo pra, përsosja e aftësisë suaj për të vepruar brenda një mjedisi të caktuar. Pra, ka diçka për përshtatshmërinë kreative që vjen nga seleksionimi natyror. Jam i ngacmuar edhe nga ato negativet. Ka një cenueshmëri nëse ju bëheni aq të specializuar aq sa ju nuk mund të adaptoheni në rrethanat ndryshuese. Kjo përbën rrezik, sepse nëse seleksionimi natyror ju bën që të përshtateni aq fort në mjedise të caktuara, në ekosisteme të caktuara, dhe ato pastaj ndryshojnë në mënyrë dramatike, atëherë ju do të zhdukeni. Ne kemi parë zhdukje madhore disa herë gjatë historisë së jetës. Shkatërrimi i famshëm i dinozaurëve kur një asteroid goditi Tokën. Mirëpo ky s’ishte më i madhi. Kishte një zhdukje më të madhe qindra miliona vjet para kësaj. Pra, ndryshimi i papritur i mjedisit nënkuptoi që shumë gjallesa thjesht s’mundën të përshtaten mjaftueshëm shpejt. Pra, supozoj që kjo përbën një lloj negativiteti.
Nuk mund të mos ju pyes për përpunimin e gjeneve. Çfarë do të thotë përpunimi i gjeneve në raport me seleksionimin natyror?
Ne e kemi mundësinë që ta përpunojmë gjenin tash e 40 vjet. Njerëzit mendojnë se kjo është shpikur vetëm disa vite më parë, mirëpo ne kemi mundur ta bëjmë këtë me organizma të thjeshtë si maja për shembull, e me të cilin merrem unë. Unë e pata zhvilluar një metodë përpunimi të gjeneve më 1980. Pra, për 40 vjetët e fundit kjo është arsyeja se pse kam punuar me atë organizëm të thjeshtë. Ne po që kemi shumë përvojë me mikrobe, me përpunim të gjeneve. Çfarë kjo tash nënkupton është që ju mund të siguroheni që mund ta ndryshoni gjenetikën e një gjallese shumë më shpejt se sa që do ta bënte seleksionimi natyror. Qeniet njerëzore janë duke e bërë këtë që 10 mijë vjet. Nëse ju ndërmendet revolucioni bujqësor, qeniet njerëzore kanë intervenuar dhe i kanë përzgjedhur bimët që u kanë pëlqyer sepse ato u janë dukur një burim më praktik i ushqimit. Kjo ishte origjina e revolucionit bujqësor. Ne u bëmë gjithnjë e më të mirë për këtë punë. Për shembull, evolucioni i gjelbër që e mbajti larg urinë, që e parandaloi urinë më 1960-tat. Ne u bëmë shumë më efikas në përdorimin e seleksionimit për të identifikuar variante, variante natyrore që ishin të rëndësishme. Ajo që mund ta bëjmë tani është që të modifikojmë gjenetikisht bimë bujqësore në mënyrë që ato të mund të kultivohen në mënyrë më efikase. Nëse kjo do të na ishte lejuar ta bënim - e di që shumë njerëzve nuk u pëlqen kjo ide ndonëse kjo gjithnjë e më shumë po pakësohet - ne në fakt mund ta mbrojmë më mirë ekosistemin. Nuk shihet në këtë mënyrë realisht. Mirëpo, nëse ne mund të bëjmë bimë më efikase bujqësor, ne mund të përdorim më pak tokë për t’i mbajtur qeniet njerëzore dhe mund ta riegërsojmë pjesën tjetër të tokës në mënyrë që të kemi një ekosistem më të larmë. Mendoj që ata që i kundërshtojnë gjërat si përpunimi i gjeneve dhe modifikimi i gjeneve, jo gjithmonë e kuptojnë që kundërshtimet e tyre po i ndalojnë gjërat tjera që ata do të donin t’i shihnin.
Së fundi, një vajze iu largua kanceri përmes një lloji të përpunimit gjenetik, të quajtur përpunim baze. Çfarë do të thotë kjo për luftën kundër kancerit? Në libër thoni që nuk do të mund ta eliminojmë kurrë kancerin. E keni fjalën që nuk do të ketë kurrë një kurë apo kurrë një parandalim absolut të këtyre sëmundjeve të kancerit?
Nuk mendoj që ne mund ta parandalojmë atë në tërësi. Përpunimi i bazës është në fakt i njëjtë si përpunimi i gjeneve apo përpunimi i gjenomeve. Vetëm e reflekton që ata po e ndryshojnë vetëm një bazë në gjen. Mendoj që një përpunim i tillë i gjenit e ka përfundimisht potencialin për terapi jo vetëm për kancer, por edhe për sëmundje të tjera, ndoshta më shumë për sëmundje të tjera ku ekziston një defekt gjenetik. Pra, mendoj që këtu ka potencial. Mirëpo, ne duhet të sigurohemi për disa gjëra. E para, a mund ta bëjmë në mënyrë aq specifike sa të mos dëmtojmë ndonjë gjen tjetër? Ne ende nuk mund të sigurohemi që kjo qëndron. Jua thashë që ne e bëjmë këtë gjë që 40 vjet, dhe ne e dimë që përpunimi i gjeneve nganjëherë mund t’i ndryshojë gjenet tjera – shumë rrallë, por një gjë e tillë mund të ndodhë. Pra kjo është një gjë. E dyta është – a e dimë se si cilat do të jenë pasojat e ndryshimit të gjenit? Në disa raste, po. Në disa raste, s’e dimë. Do t’jua thosha juve që me shumë gjasë në shumicën e rasteve në gjenet e njerëzve s’e dimë. Pa e ditur këtë sigurt, atëherë ne duhet të jemi shumë të kujdesshëm.
Ju jeni admirues edhe i artit. Konceptet biologjike të seleksionimit natyror, të gjeneve, të ndryshimit, të ndarjes qelizore – si ju bëjnë të mendoni për artin? A e përshkon arti rrugën e njëjtë të zhvillimit, rritjes e ndryshimit?
Epo është një metaforë, apo jo? Ju mund ta përshkruani zhvillimin e artit që e shohim nga pikturat në shpella e deri te impresionizmi e te arti modern si një evolucion. Nuk është realisht evolucion përmes seleksionimit natyror. Është evolucionar sa u përket ndryshimeve dhe përhapjes përmes popullatave të artistëve. Prandaj ka lëvizje si kubizmi, për shembull. Në këtë kuptim, ka një lidhje por që nuk janë të formuara nga i njëjti proces. Arti është i formuar nga truri social, që po e përshkruaja më herët, nga ndërveprimi midis individëve të interesuar në të njëjtën gjë. Ato lëvizin vetë në drejtime të ngjashme. Fjalët evoluim dhe evolucion janë në rregull mirëpo [rruga] është ndryshe. Ndodhin ndryshe përmes proceseve të ndryshme.
[caption id="attachment_1935105" align="alignnone" width="750"]
Evoluimi i pikturave të Pablo Picassos ndër vite[/caption]
Shkenca dhe politika. Si ta bëjmë shkencën më pak politike e politikën më shkencore?
Shkenca vetë duhet të jetë sa më apolitike që është e mundur sepse shkenca është realisht mbledhje e njohurive. Për mua, të gjitha njohuritë janë të mira. Janë disa njerëz fetarë të cilët mendojnë që ekzistojnë njohuri të caktuara që mund të jenë të këqija, mirëpo nuk pajtohem me këtë. Ama, problemi qëndron te mënyra se si aplikohet ajo njohuri. Ekziston një rang dhe kjo kërkon një diskutim të mirë midis shkencëtarëve që e kuptojnë shkencën dhe publikut e liderëve tanë politikë. Dua që ta theksoj që njëra prej sfidave më të mëdha të një shoqërie demokratike të së ardhmes do të jetë se si shoqëria si tërësi përballet me të kuptuarit shkencor në rritje, dhe aplikimit të tij kur është kompleks dhe i vështirë për t’u kuptuar. Ne duhet që të kalojmë disi përmes kësaj asisoj që të krijojmë një mënyrë më të mirë të trajtimit të shkencës në sferën politike.
Thoni që “e vetmja mënyrë për të gjetur përgjigje të pranueshme është përmes debatit të vazhdueshëm, të sinqertë dhe të hapur”. Çfarë është e panegociueshme nga shkencëtarët në këtë debat?
Baza absolutisht më e mirë e shkencës është eksperimenti dhe prova e besueshme. Ne ndërtojmë mbi prova të besueshme, dhe gjërat shkojnë keq kur njerëzit ndërtojnë ide mbi “prova” të pabesueshme dhe mendime të rastit. Ne e kemi parë këtë për shembull me zotëri Trumpin i cili po e promovonte një ilaç për kovidin e për të cilin nuk kishte pothuajse fare prova në favor të ilaçit. Kur u bënë eksperimentet, kur u bënë testimet, dëshmitë treguan që ai ilaç nuk kishte kurrfarë dobie [për kovid]. Mirëpo, ai disi e kishte bindur veten e tij që ilaçi ishte i dobishëm. E kjo është e panegociueshme. Ne duhet që të mbështetemi në themelin e shkencës e cila është e besueshme, e cila është dëshmi dhe eksperiment i riprodhueshëm.
Ndërlidhja dhe ndërveprimi i përhershëm i formave të jetës na e sjell botën. Përtej jetës, si e definoni botën?
Kjo është pika e dytë që e potencoj në librin tim, ku në të menduarit për të gjitha gjallesat në planet, planeti ynë i bie të jetë së paku dy gjëra. Njëra është që të gjithë jemi të afërm. E kam thënë këtë. E dyta është që ne ndërveprojmë me të gjitha format tjera të jetës dhe në fakt – ne jemi disa kimikale që nuk mund t’i bëjmë. Ato bëhen nga bakteret. Ne jetojmë përmes ushqimit, e që janë bimët. Pra, ne ndërveprojmë me krejt planetin, me krejt gjallesat në tërë planetin. Këto pra janë dy lloje parimesh kur mendoj për botën. Ne të gjithë jemi të lidhur me të gjitha gjallesat tjera, dhe ne varemi nga të gjitha gjallesat. Prandaj ne duhet ta respektojmë biosferën, pjesërisht për shkak që jemi të afërm, pjesërisht për shkak që jemi të varur.
.................
Fotoja e ballinës: Jason Brooks (National Portrait Gallery, London)
