Lajmet e fundit
Për këtë temë, ju dërgoi politika aktuale te Shekspiri apo e kundërta?
Paj, gjithmonë funksionon në të dyja anët. Jeton aty ku jeton. Në anën tjetër, e kam kaluar pjesën më të madhe të jetës duke menduar për një shkrimtar që ka jetuar shumë kohë më parë dhe përvoja e leximit dhe shikimit të Shekspirit në teatër, t’i tund perceptimet e së tashmes. Shekspiri ka menduar gjatë tërë jetës së tij se si një kulturë mund të bie në duart e një lideri katastrofik. Dhe njeriu është i ndjeshëm kur jeton në botën në të cilën po jetojmë, dhe kur mendon për atë problem që kishte qenë shqetësim për Shekspirin përgjatë jetës së tij, atëherë dikush mund të shohë pak edhe përmes atyre thjerrëzave.
Rëndësia e Shekspirit në shpjegimin e tiranëve të shek. XXI
Kjo është një pyetje e mirë. Ekzistojnë me shumë gjasë disa arsye për këtë dhe sigurisht ka shumë mënyra për ta shpjeguar se çfarë po ndodh tash, por mendoj që është gabim të mendojmë se kemi lindur dje, dhe se çfarëdo nëpër të cilën po kalojmë tash është një përvojë unike që nuk ngjan fare me atë se si njerëzit qeniet njerëzore janë sjellë për një kohë shumë të gjatë. Dhe e do puna që si qytetërim, si specie, ne kemi gjurmë nga njerëz mendjemprehtë dhe përplot imagjinatë, të cilët kanë menduar për problemet në botën e tyre dhe jo në botën saktësisht si tonën, por kanë menduar për ato probleme thellësisht. Andaj krejt poenta e përvojës së të tashmes është e kushtëzuar nga e kaluara dhe ne nxjerrim diçka nga e kaluara që na ndihmon ta kuptojmë situatën në të tashmen.
Përtej realizmit, ka diçka didaktike mbi tiraninë në dramat e tij?
Duhet të them që Shekspiri nuk ka zgjidhje të lehtë. Nëse nënkuptoni me didaktikë një program tre hapësh që ju ndihmon që ta hiqni qafe këtë problem, ose një program që e parandalon tiraninë, Shekspiri nuk e ofron këtë. Ai ka një set vrojtimesh fort të fuqishme mbi atë se si ndodh tirania, se si ngrihet dhe në interesin e kujt është. Dhe ai ka një set përsiatjesh mbi rrethanat në të cilat ju mund të ikni nga kjo dilemë pa luftë qytetare. Në llogaritë e Shekspirit, rezultati i zakonshëm apo i shpeshtë i kësaj situate është lufta qytetare, por ky është sigurisht rezultati më i keq, më mizori dhe më i përgjakshmi. Andaj ai e pyet veten se cilat janë mënyrat tjera që shmangja mund të jetë e mundur dhe ai ka një set skenarësh alternativë por asnjëri nuk është shumë i thjeshtë. Asnjëri nuk është plumb magjik që i zgjidh problemet. Ai mendon për shembull te Jul Cezari për vrasjen - a është e mundur që ta vrasësh tiranin apo tiranin potencial. Nëse është e mundur ta ndalësh tiraninë para se ajo të ngjajë duke e vrarë një figurë kërcënuese dhe ai e vë në skenë këtë te Cezari, por në disa mënyra kjo e përkeqëson situatën, e intensifikon problemin dhe nuk e zgjidh atë. Ai mendon për një sërë mundësish, i eksploron ato, por nuk ka një zgjidhje të thjeshtë didaktike. Ka vetëm një set përsiatjesh se si mund të jetë e mundur.
Dhe për të kaluar tani te ma e thjeshta por më problematikja, po ashtu më e vështira, më e pasigurta zgjidhje të cilën Shekspiri mund ta ketë menduar kah fundi I jetës së tij - ai mendoi që zgjidhja, parandalimi apo ikja nga dhuna është me shumë gjasë ajo politike. Ai mendonte që politika është e shëmtuar, nuk ishte entuziast i politikës, por mendonte që zgjidhja politike do të ishte zgjidhja që do të ishte më pak e dhunshme.
Tiranët më të rrezikshëm – të ligët nga fillimi apo ata që bëhen të tillë gjatë rrugës?
Është një pyetje e mirë. Sërish, pyetja juaj të bën të mendosh për situatat të cilat i dimë në jetët tona. Në disa forma, kur e kam lexuar Shekspirin në të kaluarën, më pak i mundur si skenar më është dukur ai te “Përralla e dimrit” ku lideri që kanë qenë mbresëlënës dhe me vetëbesim bëhet gjithnjë e më i çuditshëm mendërisht. Po e mendoja që kjo është gjëja më pak e mundur që të ndodhte, që lideri do të rrëshqiste mendërisht. Por në të vërtetë, sigurisht ka arsye se pse duhet të brengosemi dhe të shqetësohemi për këto situata. Çka nëse dikush si puna e Leontit te “Përralla e dimrit” ndihet gjithnjë e më tepër i izoluar, nuk do të flasë dhe ta dëgjojë askënd, ai kapet gjithnjë e më tepër në fantazitë e tij. Kur e pata lexuar, kjo më qe dukur një ide fiktive e cila nuk duhej marrë shumë seriozisht. Por në të vërtetë, kur shikoj botën në vende të ndryshme, njeriu e mendon se një gjë e tillë edhe mund të ndodhë. Sidomos, në dy vjet e gjysmë të fundit që i përjetuam në botë, me izolimin që erdhi si pasojë e pandemisë kovid-19, është e mundur që liderët mund të ndryshojnë, dhe që ndjeshmëria dhe bota mendore e liderëve mund të pësojë ndryshime.
Në raportet e Shekspirit, gjithmonë ka një potencial që kjo të ndodhë sepse te “Përralla e dimrit”, Shekspiri tregohet shumë i zgjuar. Ai ju lejon ta shihni që ka diçka përtej që mund të shkallojë, dhe izolimi që Leonti e përjeton kur ai bëhet gjithnjë e më xheloz është aktualisht faktori që e aktivizon sjelljen e tij tiranike.
Shkallja mendore e tiranëve në epokën e armëve bërthamore
Është një pyetje e dhimbshme. Pikë së pari, Shekspiri nuk dinte gjë për armët bërthamore, për ngrohjen globale, për ndryshimet klimatike, për mundësinë që planeti po shkon në një drejtim te pariparueshëm për jetën njerëzore. Në fakt, Shekspiri nuk pritej të dinte ndonjë gjë për diçka të tillë, dhe në dramën për të cilën po flasim, “Përralla e dimrit”, ekziston një zgjidhje magjike. Ai pëson humbje të tmerrshme , humb fëmijën, humb bashkëshorten, dhe kjo ia largon çmendurinë – por, a mendojmë se kjo është e mundur? Jo. Dhe sic thoni, ka pasoja të tmerrshme, problemi që po e ngrini, unë jam profesor i letërsisë dhe asgjë që e them për këtë mund të mos merret në konsideratë, por situata në të cilën jemi tash ku duke vënë anash gjendjen mendore, kemi një set individësh, qoftë Xho Bajdeni apo Vladimir Putini, ose Donald Trumpi para Xho Bajdenit mund të nisë një luftë bërthamore që mund ta shkatërrojë shumicën e njerëzve, kjo duket çmenduri. Si kemi ardhur deri te kjo situatë ku një individ i vetëm, pa asnjë kontroll, mund të ushtrojë aq shumë fuqi shkatërruese dhe Shekspiri do të mendonte se kjo është çmenduri, dhe sigurisht është çmenduri por natyrisht ai nuk mund ta parashikonte nivelin ekstravagant në të cilën kjo gjë e tillë do të bëhej e mundur. Më shqetëson kjo, të gjithë duhet të jemi të shqetësuar. Jam rritur në një kohë të shekullit 20 ku shkonim në bodrumin e një shkolle dhe bënim stërvitje bërthamore duke e konsideruar mundësinë e një lufte bërthamore.
Ne ndaluam së bëri ato, me mendimin që kërcënimi është reduktuar, por po jetojmë në një botë ku sigurisht kërcënimi nuk është larguar.
Presidenti rus, Vladimir Putin
Si do ta shtjellonte tiraninë Shekspiri në shek. XXI - direkt apo në “distancë të zhdrejtë”?
E dua këtë pyetje, mendoj që është një pyetje fascinuese. Do t’i thosha dy gjëra. Pikë së pari, ndjeshmëria e Shekspirit. Ai ishte lindur në një botë shumë të ndryshme. Shekspiri mendonte që pjerrësia, fakti se mund t’i shohësh të gjitha në një ekran paksa të shkëputur, ishte ajo që duhej ta bënte përndryshe do të përfundonte duke iu prerë koka. Por ai po ashtu e mendonte si avantazh artistik sikur edhe shkrimtarët rusë të shekullit 20, Pasternaku, ose Mandelshtami që në një presion aq të lartë arrinin ta shfrytëzonin mundësinë e gjetjes së mënyrave të tërthorta. Unë sigurisht nuk e di por hamendja ime dhe ajo që besoj që qëndron tani është që – është e vërtetë që ne, po them ne sepse nuk e di situatën tuaj në Kosovë – por në Shtetet e Bashkuara e kemi lirinë që të themi çfarë të duam. Mund të them që Xho Bajden është një dështim i mjerë gjë të cilën natyrisht nuk e mendoj. Apo nëse dua të them që Donald Trumpi është një tiran, çfarëdo që dua ta them, asgjë nuk do të ndodhë. Nuk do të dënohem, ne jemi të mbrojtur nga kjo. Dhe kjo nuk ekzistonte në kohën e Shekspirit, por problemi është jo që nuk mund ta them direkt por që nuk ka rëndësi a e them direkt ajo. Nuk ia vlen, dhe arsyeja për këtë është zhurma. Bëhet shumë, shumë zhurmë. Regjimet moderne autoritare e kuptojnë që nuk kanë pse t’i këpusin kokat e njerëzve apo t’ua presin gjuhën. Ata thjesht duhet të bëjnë zhurmë tepër të lartë dhe konstante. Ish-presidenti amerikan, Trumpi, ishte gjeni për këtë punë dhe bënte zhurmë shumë.
Dhe kur ka shumë zhurmë, aty pjerrësia e gjen përdorimin e vet. Ideja e të mos bërit diçka në mënyrë direkt, apo përmes metodave të mençura, ndihmon që zhurma të jetë më e ulët.
Gjëja tjetër që do ta thosha meqë ra fjala, është që Shekspiri sot nuk do ta donte atë trafikun dy orësh të dramës, së mesditës. Do ta donte formën e gjatë televizive si “Breaking Bad” apo “Better Call Saul”, ku gjërat mund t’i bëni përgjatë shtrirjeve kohore dhe episodike. Mendoj se do të ishte shumë i ngazëllyer për këtë mundësi. Mendoj se kështu do ta bënte me “Antonin dhe Kleopatrën”. Kjo dramë është e pamundur sepse është shumë e shtrirë, shumë episodike për një dramë dyorëshe, por mendoj se do të kishe qenë një seri shumë e mirë televizive.
Tiranët e sotëm, si cilët tiranë të Shekspirit ngjajnë më shumë?
Nuk mendoj që ekziston një model i vetëm për regjimet bashkëkohore autoritare. Duterte dallon nga Orbani, Orbani dallon nga Balsonaro, Balsonaroja dallon nga Erdogani, Erdogani dallon nga Putini. Këta janë shumë personalitete të ndryshme por edhe struktura të ndryshme në shtetet e tyre dhe mendoj që Shekspiri e pyet veten gjithashtu, sikurse ne duhet ta pyesim veten tonë, se cila është lidhja midis tipit të personalitetit - pasi Shekspiri mendonte se ishin lloje të ndryshme të personaliteteve që çonin në këtë drejtim, por kishte gjithmonë një lidhje midis llojit të personalitetet dhe botës rrethuese, një set ekzistues i individëve dhe institucioneve, normave dhe pritjeve kulturoreve. Ajo që ekziston në Filipine është shumë ndryshe nga ajo që ekziston në Turqi, dhe do të isha naive po të thosha se ekziston një model i vetëm për këtë.
Pse është i nevojshëm humori kur Shekspiri shtjellon tiraninë?
Është një pyetje shumë e mirë. Do t’i thosha dy gjëra. Është një moment te Mbreti Lir ku personazhi thotë që “nuk jemi bash te më e keqja, por jemi duke i afruar, dhe atëherë kur e arrijmë më të keqen, më e keqja kthehet në të qeshur”. Kur e arrin fundin, gjërat e kanë një mënyrë që të rikthehen në të qeshur, dhe pjesërisht e qeshura është një mundësi shëlbimi. Riqardi i trete është një shembull. Riqardi i Tretë është disi vetë komedian. Shekspiri po ashtu mendonte që e qeshura mund të shkonte në disa drejtime, mund të ishte shëlbim, por po ashtu mund të ishte mizore dhe shkatërruese.
Riqardi i Tretë
Alternativa në realitet e “ëndrrës së Klarensit” – që zgjon njeriun ndaj të vërtetës?
Si ta them, një ëndërr në jetën reale do të ishte në mënyrë precize çfarëdo artistët sjellin – pasi artistët tradicionalisht janë ëndërrimtarët e kulturës sonë dhe kjo daton që nga origjina e qenieve njerëzore, te klanet e mbledhësve gjahtarë, te njerëzit që rronin në shpella dhe vizatonin aty, ne gjithmonë si specie kemi pasur ëndërrimtarë mes nesh. Dhe ata ëndërrimtarë, kanë qenë artistët të cilët shpesh kanë qenë figura profetike të kulturës sonë, ose kanarina të mendjes, më të ndjeshmit ndaj asaj që po ndodh, ndaj drejtimit në të cilin po shkojmë. Unë besoj në shkencë dhe në racionalizëm, dhe nuk është vetëm përmes ëndrrës, por është ai moment që të bën të qeshësh te Jul Cezari ku dikush e paralajmëron Cezarin se ai mund të vritet, dhe Cezari thotë që: Lëre, ai është pos një ëndërrimtar, ec tutje. Por në të vërtetë ëndërrimtarët shpesh kanë mundur të dëgjohen sepse mund të ëndërroj diçka shumë të fuqishme. Është një libër i çuditshëm i publikuar në gjermanisht i titulluar “Rajhu i tretë i ëndrrave” në të cilin dikush i analizonte ëndrrat e pacientëve në të 1930-tat që psikiatërit po i regjistronin dhe ishte një projekt i mrekullueshëm, dhe shpesh pacientët kishin ëndrra që e parashikonin shkatërrimin e socializmit nacionalist, dhe masakrën që ngjau.
Faji më i madh – i tiranëve apo i mundësuesve të tiranisë?
Njëra prej indikacioneve të Shekpsirit te Jul Cezari është një luftë qytetare në fund të së cilës forcat republikane mposhten, Shekspiri e merr këtë historikisht. Mendoj që shpjegimi delikat i Shekspirit se pse regjimet autoritare mund të ngrihen gjendet tjetërkund – jo te Cezari por te Henri i gjashtë apo te dramat e tij të mëhershme, dhe te Riqardi i tretë, dhe ka të bëjë me një set të tërë të mundësuesve të cilët ndihen për arsye të ndryshme që ata nuk kanë vullnet apo mundësi që ta ndalin atë që po e shohin duke ndodhur përreth tyre. Disa prej tyre janë thjesht naivë, ata thjesht janë të mashtruar nga rrenat. Por jo shumë prej tyre, sipas Shekspirit. Shekspiri duket se mendonte që njerëzit në mënyrë të pjesshme mendonin që normat mund të ruhen. Qe nëse normat janë ruajtur për një kohë të gjatë, ato do të vazhdojnë të ruhen. Dhe kjo vlen edhe për ShBA-në dhe përvojën e Amerikës pasi po ndihemi të sfiduar tani. Për një kohë të gjatë nuk ka qenë një set i rregullave por një set i normave të cilat njerëzit nuk e shkelnin. Por çka nëse normat shkelen? Sa do të durojnë ato? Dhe ju e zbuloni që ajo që keni menduar se është një dysheme e qëndrueshme mbi të cilën po qëndroni, tashmë është zhdukur dhe nuk ka asgjë nën këmbët tuaja.
Sigurisht që nëse e luajmë lojën e fajit, atëherë fajin mund ta shpërndajmë gjerësisht por në kohën e Shekspirit, nuk ishte Shekspiri por ishte bashkëkohësi i tij në Francë, Montejni, ai i cili kishte raportuar për një bisedë që dikush të cilin ai e kishte intervistuar e që sapo ishte kthyer nga Brazili e kishte pasur me një anëtar të Tupinambës i cili qe kthyer në Francë bashkë me francezët. Dhe braziliani indigjen kishte mbetur i habitur dhe kishte pyetur se pse të gjithë po sillen në atë mënyrë ndaj asaj figure të dobët dhe të vogël por nuk e dinte që ajo figurë ishte mbreti dhe të gjithë duhej sjellë në mënyrë skllave dhe të bindur ndaj tij. Se a është i vërtetë tregimi apo jo, kjo është gjë tjetër, por poenta e Montejnit vlen për pyetjen që sapo e bëtë. Sigurisht tiranët individualë pavarësisht se a po flasim për Stalinin, Hitlerin apo këdo tjetër, janë të tmerrshëm por janë një person i vetëm. Një person ka limit të fuqisë pavarësisht se sa karizëm mund të ketë. Ai është vetëm një person dhe ekziston një limit i dëmit që ai person mund ta bëjë. Përpos nëse ai person ka një buton që mund ta shtypë dhe që i bën të që të gjithë që t’i binden, apo mund të lëshojë ndonjë predhë bërthamore. Pyetja është se si vjen puna që ta kemi një sistem ku aq shumë njerëz mund t’i binden një personi të vetëm. Kjo më thotë mua që nëse ne e shpërndajmë fajin atëherë janë mundësuesit ata të cilët duhet ta marrin fajin kryesor sepse është vetëm një person I tmerrshëm në krye të këtyre regjimeve por janë qindra e mijëra njerëz që e mundësojnë një gjë të tillë.
Çfarë e bën të veçantë Makbethin nga tiranët tjerë të Shekspirit?
Do të ishte shumë interesante që ta kuptoja në aspektin kulturor, pasi e kam vënë re që ka shumë prodhime të Makbethit kudo nëpër botë. Është disi e çuditshme, pasi i kam parë tri prodhime të Makbethit vetëm ne vitin e fundit. Ato prodhohen në variante të ndryshme qartazi, por supozoj që përgjigja për këtë i ka dy anë – njëra është që Shekspiri te Makbethi, përpos ndoshta edhe te Përralla e Dimrit, shkon shumë më thellë se sa në dramat tjera në mënyrë që t’ju fusë brenda në kokën e trazuar të këtij personi, në ambivalencën, sëmundjen, izolimin, vetminë, mallin, ndjenjën e fajit, dëshirën për kënaqësi. Te Makbethi ai futet shumë brenda në një mënyrë që s’e bën tjetërkund. Dhe e shikojmë duke u shpartalluar – kjo është një pyetje po ashtu për juve, nuk është diçka që mund t’i përgjigjem . Nuk kam ide se si mund të jetë të ndihesh aq i izoluar, pa miq, të jesh i rrethuar nga njerëz për të cilët je mujshar dhe të cilët duhet të thonë “po” pavarësisht se çfarë ju thua. Ekziston njëfarë kënaqësie te kjo përndryshe njerëzit nuk do ta bënin. Duhet të jetë dërrmuese. Shekspiri duket sikur sugjeron që është dërrmuese të jesh një person i tillë. Është e tmerrshme. Është sigurisht e tmerrshme të jesh afër një personi të tillë, por ka të bëjë më shumë se çfarë ka brenda atij personi – dhe kjo në një mënyrë është sfidë te Makbethi.
Pse sipas Shekspirit tirania lidhet edhe me raportin nënë-fëmijë?
Personalisht nuk kam ide nëse kjo është diçka historikisht e vërtetë. Ky ishte disi një lloj spekulimi teatral nga ana e Shekpsirit që gjoja ka një ndërlidhje nga mënyra se si njerëz të caktuar janë rritur nga nënat e tyre – Korianlusi mund të jetë shembulli më goditës, por edhe Riqardi i Tretë. Flitet për mënyra se si këta njerëz, këto figura të caktuara janë rritur nga nënat e që kanë çuar në formimin apo deformimin e tyre psikologjik. A është e vërtetë? Nuk e di. Nuk e di a ta besoj këtë apo jo, është sikur puna a beson në raportet psiko-historike të njerëzve si Hitleri apo Stalini apo kujto. Qartazi këtu ka dorë psikologjia, dhe një lloj i veçantë I ankthit. Jam mjaftueshëm fëmijë i botës së Frojdit aq sa të besoj që raporti i një fëmije me nënën e vet – në këtë rast i burrave, pasi që gjithmonë janë burrat – është një faktor kyç në llojin e personit i cili ai bëhet kur rritet. Shekspiri e besonte atë. Shekspiri me shumë gjasë ia dha atë ide Frojdit. Është një supozim që Shekspiri e ka, se a është e vërtetë apo jo objektivisht, këtë nuk mund ta them.
Ngjashmëritë mes populizmit të sotëm dhe atij në dramat e Shekspirit?
Mendoj që ekziston një sasi e arsyeshme e ngjashmërive edhe pse ka dallime qartazi shumë të mëdha midis mediumeve. Mendoj që Shekspiri ishte ekspert botëror i kohës së tij në manipulimin e një numri numër të madh të njerëzve – ai ishte gjeni për këtë dhe e dinte që ishte gjeni për këtë punë, dhe e dinte që ishte tepër i suksesshëm për këtë dhe ishte mjaft i vetëdijshëm se s bëhet një gjë e tillë. Shekspiri jetonte sipas standardit tonë, në një qytet të vogël nëse e krahason me Shangain tash. Ai jetonte në një qytet të vogël por në atë qytet të vogël ai arrinte që t’i mblidhte tre mijë njerëz në teatër në çdo pasdite, dhe ky është një numër shumë i madh. Andaj, t’i prekësh, t’i manipulosh këta njerëz në aspekt emocional, psikologjik, në mënyra kaq të fuqishme, mendoj që ai e fiqironte këtë thellësisht. Shekspiri është industria e parë e argëtimit masiv në botën moderne. Dhe ajo fuqi e industrisë së zbavitjes moderne qartazi e ushqen mënyrën se si manifestohet jeta jonë politike, mënyrën se si manipulohet, se si mund t’i mbledhësh aq shumë njerëz në botën tonë, që ta bënë atë që nuk duket objektivisht të jetë në interesin e tyre. Gjen mënyra t’u çosh mesazhe të koduara që I bëjnë të ndihen të fuqishëm në një drejtim apo tjetër në të cilin ti do, dhe Shekspiri ishte gjeni për këtë dhe e kuptonte këtë thellësisht.
“Teknika e evazionit” në epokën e kulturës së anulimit
Është një pyetje interesante. Kam menduar pak për këtë. Sigurisht, kemi dy faktorë të ndryshëm në të njëjtën kohë, së paku në Shtetet e Bashkuara. Në njërën anë e kemi atë që ju iu referuat si kulturë e anulimit që zakonisht kuptohet të ketë ardhur nga e majta, dhe jam shumë i vetëdijshëm në mësimet e mia që studentët janë shumë të shqetësuar dhe me ankth nga gjërat që i bëjnë të ndihen të parehatshëm, të pasigurt, dhe ata duan që impulset e tyre të para t’i heqin qafe ato, dhe jo t’i përballin. Por po ashtu një version barabartë i fuqishëm në Amerikë i të ashtuquajturës kulturë e anulimit, e që mund të jenë më i fuqishëm, janë këto lëvizjet nga e djathta, ku nga bordet e shkollave kërkohet largimi i teksteve që bordet e shkollave i konsiderojnë të papërshtatshme, gjëra ku përmenden homoseksualët, lezbiket e të tjera, dhe duan që t’i heqin këto gjëra nga aty. Andaj kjo vjen nga të dyja anët, dhe që t’i kthehem pyetjes – a është përgjigja “mënyrat e zhdrejta”? Mendoj që përgjigja duhet të jetë “po”. Pjesërisht, përgjigja është “po” sepse në fakt ajo që kultura e anulimit mund ta adresojë, qoftë nëse vjen nga e majta apo e djathta, është vetëm një fraksion shumë i vogël që njerëzit mund ta përjetojnë në jetën reale, në televizion, në lajme, në biseda me njerëz, apo kur ecin rrugës. Nuk jetojmë në një botë ku mund t’i eliminojmë të gjitha gjërat që na bëjnë të ndihemi të parehatshëm. Dhe artistët kanë qenë gjithmonë të suksesshëm në gjetjen e mënyrave për t’i çliruar forcat që janë shtypura nga një kulturë, andaj përgjigja është “po”.
William Shakespeare
