Një botë me borxhe

Gjersa borxhi është rritur njësoj si në ekonomitë e përparuara ashtu edhe në ato në zhvillim, problemi është më i theksuar në vendet me të ardhura të ulëta dhe të mesme, ku borxhet ishin tashmë shumë të larta përpara pandemisë COVID-19. Më keq, ofrimi i lehtësimit për këto shoqëri është bërë më i vështirë se kurrë. Titujt e fundit duket se parashikojnë një krizë globale borxhi. Shtetet e Bashkuara po zhyten në greminën e një dështimi të vetëshkaktuar. Egjipti, Gana, Pakistani dhe shumë vende të tjera janë në vështirësi të mëdha financiare. Barra e borxhit të Italisë dhe Japonisë është bërë më e rëndë. Dhe kinezët po vonojnë ose pengojnë përpjekjet shumëpalëshe për të ristrukturuar borxhin e vendeve me të ardhura të ulëta dhe të mesme. Fondi Monetar Ndërkombëtar numëron 41 vende si me borxhe të mëdha, dhe kjo nuk përfshin vendet me të ardhura mesatare si Argjentina, Pakistani dhe Sri Lanka. Shqetësimet që kanë nxitur këto histori janë reale, por ka dallime thelbësore mes tyre. SHBA-ja ka kapacitetin për të shërbyer borxhet e saj dhe ka qenë një huamarrës i besueshëm për shumë vite. Problemi i saj është politik. Në të kundërt, pyetja për vendet më të varfra është nëse ose sa mund të paguajnë. Shumë vende me borxhe të mëdha me të ardhura të ulëta kanë nivele borxhi që janë tashmë të paqëndrueshme ose do të jenë së shpejti. Disa sosh kanë humbur pagesat ose kanë njoftuar se do të duhet të pezullojnë shërbimin e borxhit. Huadhënësit privatë janë përgjigjur duke refuzuar të japin më shumë hua. Por ky grup vendesh me borxhe mund të ndahet më tej në dy grupe. Disa vende ishin në pozita relativisht të kënaqshme derisa COVID-19 i detyroi të merrnin më shumë hua për të financuar shpenzimet e lidhura me pandeminë. Institucionet financiare ndërkombëtare kanë krijuar lehtësira të posaçme për t'i ndihmuar këto vende të sigurojnë financim shtesë të shpejtë dhe për të mbështetur financimin normal ndërsa ekonomitë e tyre të rimëkëmben. Grupi tjetër tashmë kishte borxhe të larta dhe në rritje përpara COVID-19, shpesh për shkak se ata kishin shpenzuar në projekte me norma të ulëta ose negative kthimi. Sri Lanka është një rast i tillë. Një qeveri e re mori detyrën në vitin 2019 dhe uli taksat në mënyrë dramatike, duke rritur deficitet fiskale tashmë të mëdha dhe duke marrë hua edhe më shumë. Ndërsa politikat e brendshme të keq-këshilluara – veçanërisht një ndalim i inputeve bujqësore të importuara – uli ndjeshëm prodhimin bujqësor të vendit, qeveria shpenzoi rezervat e saj të këmbimit valutor dhe më pas mori hua me norma interesi më të larta (veçanërisht nga Kina) derisa nuk mund të merrte më hua. Për shkak se shumë vende me borxhe të mëdha mbështeten në importet për ushqime esenciale, ilaçe dhe mallra të ndërmjetme, paaftësia për të financuar importet gjatë një krize mund të rezultojë në mbylljen e fabrikave dhe një rënie të mprehtë të aktivitetit ekonomik – siç ndodhi në Shri Lanka. Derisa vendi i prekur të fitojë valutën e nevojshme për të financuar flukset e rinovuara të importeve, gjërat thelbësore do të mbeten të pakta. Në këto raste, FMN-ja punon me qeverinë për të formuluar politika që i mundësojnë vendit të rivendosë rritjen dhe aftësinë kreditore. Nëse FMN-ja nuk do të insistonte në reforma të tilla, ajo thjesht do të rriste borxhin e vendit dhe do të shtynte një llogari të pashmangshme. Prandaj, për të siguruar që vendi të ndjekë, FMN-ja përgjithësisht disburson fondet në këste ndërsa kryhen reformat, me disbursimin fillestar që mundëson rifillimin e flukseve të importeve dhe shërbimin e borxhit. Duke njohur ndikimin e krizave të tilla tek të varfërit, disa vëzhgues kanë kërkuar uljen e borxhit dhe ofrimin e fondeve të reja pa asnjë kusht që vendi të korrigjojë dështimet e politikave që çuan në borxhe ekstreme. Por duke supozuar se huadhënia e re do të ndihmojë të varfërit, ata nuk arrijnë të kuptojnë se ky është shpesh një rast i "hedhjes së parave të mira pas të këqijave". Në shumë raste, një arsye pse vendi është i varfër është se borxhi i tij i akumuluar më parë shkonte drejt investimeve me produktivitet të ulët. Pavarësisht nga procesi i gjatë që FMN-ja ndërmerr përpara se të bie dakord për një program, komplikime shtesë mund të shfaqen pas vendosjes së tij. Kur FMN-ja e konsideron barrën e borxhit të një vendi shumë të rëndë që ai të përballojë kërkesat e tij për shërbimin e borxhit, ristrukturimi i borxhit sovran duhet të jetë pjesë e programit të rënë dakord të FMN-së dhe të negociohet me kreditorët privatë dhe publikë. Ndonjëherë, reformat dhe paratë e FMN-së mund të ndihmojnë një vend të arrijë rritje dhe të financojë shërbimin e borxhit. Por në raste të tjera, borxhi është bërë aq i madh sa është e paarsyeshme të pritet që vendi të rifillojë shërbimin e tij plotësisht. Për të adresuar këtë çështje, zyrtarët nga qeveritë e vendeve kreditore do të takohen dhe do të bien dakord për kushtet e ristrukturimit të borxhit, të cilat mund të përfshijnë një reduktim të vlerës nominale të borxhit, një riplanifikim të pagesave të principalit, apo edhe një periudhë mospagimi. Tradicionalisht, kreditorët privatë do të marrin pjesë gjithashtu në këto bisedime dhe do të bien dakord për një shkurtim të borxhit të papaguar. Por rritja e Kinës si kreditori më i madh dypalësh i ekonomive në zhvillim dhe zhvillim i ka frustruar gjërat. Kinezët kanë hezituar të ristrukturojnë borxhet dhe kanë këmbëngulur t'u japin hua vendeve debitore çdo gjë që u nevojitet për të mbuluar detyrimet e tyre. Nëse FMN-ja do të disbursonte fondet në këto kushte, një pjesë e tyre thjesht do të shkonte për të shlyer Kinën, e cila më pas do të trajtohej në mënyrë më të favorshme se kreditorët e tjerë. Prandaj, programet e FMN-së nuk mund të zbatohen derisa të gjithë kreditorët të kenë arritur një marrëveshje për ristrukturimin. Sri Lanka nuk mund të merrte fonde nga FMN-ja për muaj të tërë, sepse kinezët refuzuan të shkurtonin flokët për kreditë që kishin marrë. Në vend të kësaj, ata donin t'i jepnin hua edhe më shumë para Sri Lankës në mënyrë që ajo të mund të shërbente borxhin e saj (dhe të rriste borxhin e saj të përgjithshëm ndaj Kinës). Po kështu, ristrukturimi i Zambisë është shtyrë që nga nëntori 2020. Në të vërtetë, Kina më në fund ka bërë disa marrëveshje me disa vende që do t'i mundësonin FMN-së të disbursojë fondet. Por shumë vende të tjera me borxhe duhet ende të ndërmarrin reforma politikash në përputhje me një program të rënë dakord të FMN-së, që do të thotë se mund të priten më shumë vonesa. Shpresohet se Kina do të shohë se është në interesin e saj të krijojë një proces më të qetë dhe më të shpejtë për reformat e politikave dhe ristrukturimin e borxhit. Autorja e shkrimit, Anne Krueger, është ish kryeekonomiste e Bankës Botërore dhe ish-zëvendësdrejtoreshë  menaxhuese e Fondit Monetar Ndërkombëtar. (Publikuar në Project Syndicate, përkthyer nga Klankosova.tv)