Niklas Luhmannu: E kam të vështirë të kem dëshira

Niklas Luhmannu një prej mendimtarëve më të shquar gjermanë të shekullit XX, tashmë mund të lexohet edhe në gjuhën shqipe nën shqipërimin e Anila Shukës. ''Short cuts'' një prej librave të konsideruar themeltarë në krijmtarinë e Luhmannu, tashmë mund të lexohet lehtë falë pasionit të Shukës, dhe editimit të Dr. Klementin Mile e botimeve ''Poeteka'' nën mbështetjen e Tradukit. Niklas Luhmannu lind më 8 dhjetor 1927, si bir i një pronari të një fabrike birre, në qytetin e vogël gjermano-verior,Lüneburg. Në moshën 17-vjeçare, ende në shkollë, u rekrutua nga forcat ajrore të Vermahtit dhe në vitin 1945 u kap rob lufte nga amerikanët. Në vitet 1946-1949 studioi jurisprudencë në Freiburg, ku kreu edhe vitin praktik si jurist. Në vitin 1952 nis ndërtimin e kartotekës së tij të famshme. Në vitet 1954-1962 punoi si nëpunës administrate në Lüneburg, fillimisht në Gjykatën e Lartë Administrative e më pas si raportues për Ministrinë e Kulturës së Saksonisë së Poshtme në kuvendin rajonal.Vitet 1960/61 e gjejnë në SHBA, pasi fiton një bursë për Universitetin Harvard, ku edhe njihetme sociologun amerikan,TalcottParsons, njëndër etërit e teorisë së sistemeve. Paskëtaj do t’i kushtohej gjithnjë e më shumë kësaj fushe. Prej vitit 1968 deri në vitin 1993 do te jetë profesor sociologjie në Universitetin e Bielefeld-it, i cili sot mban emrin e tij. Në vitin 1997 u botua vepra kryesore e tij, “Die Gesellschaft der Gesellschaft” (Shoqëria e Shoqërisë), një teori sociologjike me karakter universal, rezultat i një pune 30-vjeçare. Niklas Luhmannkonsiderohet si një ndër mendimtarët më të shquar gjermanë të shekullit XX, krahas Jürgen Habermas-it, me të cilin ka zhvilluar edhe shumë polemika shkencore. Vdiq më 6 nëntor 1998, në Oerlinghausenpranë Bielefeld-it. Libri nis me një intervistë që Luhmann u jep Rainer Erd dhe Andrea Maihofer më 1987 që po e botojmë më poshtë. Intervistë Zoti Luhmann, në Gjermaninë Federale kady përfaqësues të shkencave sociale, që gëzojnë një popullaritet të jashtëzakonshëm, JürgenHabermas dhe ju. Për Habermas-in e kuptojmë. Qasja normativeme te cilën ai trajton konceptin e tij për”subjektivitetin e pacenuar” i ka dhënë veprës së tij karakter politik: Grupimetqë kanë nëprogramndryshimin e shoqërisëkanë parëmundësi të përballen me të në mënyrë produktive. E thënë shkurt,:Nuk është e lehtë të gjendet një shpjegim për këtë. Duhen dalluar dy faza të”receptimittëLuhmann”. E para ishte nga fundi i viteve ’60. Në atë kohë ishin kryesisht lexues të majtëqë interesoheshin për teorinë time, sepse baza e ideve të Shkollës së Frankfurtit është relativisht e thjeshtë, por realizimi i programit paraqet vështirësi. Ndërsa sot, më duket se problemi qëndron gjetkë. Sot nuk mbizotëron aq shumë interesi përkomplementaritetin e Teorisë Kritike, sesa interesipër teori me strukturasolide. E megjithatë, edhe mua më ka befasuar ky interesim i madh për teorinë time, sidomos për librin tim të fundit “SozialeSysteme. Pra, zhgënjimi prej Teorisë Kritike zgjon interesim për teorinë e Luhmann? Unë mendoj se me konceptin teorik të “Shkollës së Frankfurtit”, nëse ekziston një i tillë, nuk mund të punohet shkencërisht. Është një qëndrimqë nuk është shumëindërlikuar, nuk është shumë i pasur në variante. Teoria Kritike nuk është aq kompleksesa të provokojëdiçka tjetër, përveçsenjë sjellje protestuese ose dorëzuese. Rruga që përdor Habermas,duke diskutuar e sintetizuar teori të ndryshme, deri tani nuk e ka çuar atë në një pozicion sistematik të vetin. Meqenëseju kritikoni Teorinë Kritike, pasi kjo niset nga një pozitë e caktuar, po teoria juaj, a është neutrale? Unë do të thosha senë strukturat e sajteoria imeështë më e hapurkundrejt shumë sferave shoqërore, është më e hapur për të krahasuar anët pozitive dhe negative të shoqërisë moderne. Problemi i Habermas-it është se koncepti i tij është organizuar rreth një detyrimi moral të teorisë së shoqërisë. Nga njëra anë, kjo e bën këtë teori veçanërisht tërheqëse, por nga ana tjetër, tregon edhe kufijtë e saj. Nga një pozitë e tillë,disa aspekte si, fjala vjen, ekonomia monetare, jurisprudenca ose aparati politik, ose nuk mund të vëzhgohen fare, ose mund të vëzhgohen vetëm në mënyrë negative, kritikedhe refuzuese. Zoti Luhmann, na lejoni t’i kthehemi edhe një herë JürgenHabermas-it, rivalit tuaj të madh në shkencë. Habermaska thënë dikur se mendimi i tij shkencorngrihet mbi një ide bazë. “Intuita rrjedh nga sfera ekomunikimit me të tjerët, ajo ka si synim përvojën e një “intersubjektivitetitë pacenuar”. “Bashkëjetesa miqësore” (Brecht) është për Habermas-in ideja themeloreqëpërcaktonmendimin e tij. Zoti Luhmann, po ju çfarë ju shtyn të merreni me shkencë? Nuk e di nësemund ta përmbledh në një formulë. Nëse po, atëherë gjithsesi do të ishtenjë formulim shumë më ideorapo teorik. Për shembull, mua më duket më e frytshme që teoritë të mos nisen nga uniteti, por nga diferenca, dhe të mos përfundojnënë unitet (në kuptimin e pajtimit), por në një, si ta them, diferencë më të mirë. Prandaj për mua është e rëndësishme, për shembull, sjellja e sistemevendajambientit, por edhe funksionalizmi, sepse kybën të mundurtë krahasohen edhe gjëra të ndryshme mes veti. Pra, nëse mund të flas për një intuitë bazë, atëherë nuk do të ishte patjetër kjo që sapo përshkrova, po diçka e ngjashme. Në raste të veçanta, kjo tek unë ndryshon në mënyrë periodike: herë është i rëndësishëm koncepti i funksionit, herë diferenca sistem-ambient, herë figura e vetëreferencës, herë diferenca ndërmjet operimit dhe vëzhgimit. Pas kësaj pozite shkencore, qëndron ideja se gjithçka mund të bëhet më mirë se çfarëofron literaturae deritanishme. Prandajduhet pritur njëherë para se të bëhen gjykime morale ose kritika, derisa të shihet sesi mund të mendohet për shoqërinë moderne. Fantazitë për pajtim, si për shembulltë njeriut me natyrën ose të njerëzve me njëri-tjetrin, janë për ju tërësisht të panjohura? Natyrisht, nuk janë krejt të panjohura, por mendoj se ato nuk kanë luajtur ndonjë rol. Në mendimet e mia si shkencore dhe, meqë ra fjala, ashtu edhe ato politike, themelor është eksperimentimi. Çka na befason te mendimi juaj është mospjesëmarrja juaj personale në ndërtimin e teorive. Ndërsa te marksizmi dhe te traditae teorivepasardhëse të tijkanë qenë pikërisht përvojat politike personale që kanë motivuar punën shkencore. Zoti Luhmann, na shpjegoni, ju lutem, përse ju ka interesuar diferenca? Paramendoni njëherë situatën e vitit 1945, se si e përjeton atë një 17-vjeçar: Më përpara çdo gjë i qe dukur në rregull, edhe më pas çdo gjë i dukej prapë në rregull, gjithçka kishte ndryshuar dhe gjithçka kishte mbetur njësoj. Më parë kishte pasur probleme me regjimin, por as më pas nuk ishte siç e kishte pritur. Ndoshta për këtë arsye edhe studimi i drejtësisë u bë shumë i rëndësishëm për mënyrën time të të menduarit. Çfarë keni parasysh kur thoni se para vitit 1945 dhe pas vitit 1945 gjithçka ishte ndryshe, dhe njëkohësisht gjithçka ishte njësoj? Para vitit 1945 shpresonim se pas rënies së aparatit shtrëngues gjithçka do të rregullohejvetvetiu. Por, gjëja e parë që përjetova në burgun amerikan, ishte që më morën orën nga dora dhe më rrahën. Pra, nuk ishte aspak ashtu siç kisha kujtuar unë më parë. Edhe më pas u pa se krahasimi ndërmjet regjimeve politike nuk mund të bëhej përgjatë aksit “mirë/keq”, por, se figurat duhen gjykuar brenda realitetit të tyre të kufizuar. Natyrisht, nuk dua të them me këtë se e konsideroj epokën e nazizmit të barasvlershme me periudhën pas vitit 1945. Por, pas vitit 1945 thjesht u zhgënjeva. Por a ka rëndësi kjo? Gjithsesi, përvoja ime me regjimin nazist nuk ishte morale, por më shumë një përvojë me arbitrarizmin, me pushtetin, me taktikatshmangëse të njerëzve të zakonshëm. Pra, siç e shihni, nuk synoj të dal te uniteti, me përjashtim të atyre rasteve, kur e njoh me saktësi diferencën, prej së cilës duhet krijuar ai unitet. Krahas përvojës me periudhën para dhe pas vitit 1945, ju përmendët studimin e së drejtës, si faktor që ka ndikuar në mënyrë të veçantë te mendimi juaj. Përse ka qenë me rëndësi për mendimin tuaj studimi i jurisprudencës, që, në fakt, ka shumë pak të bëjë me sistematizimin teorik? Jam i sigurt se e drejta mund të studiohet krejt ndryshe nga ç’e studiova unë. Unë studiovanë radhë të parë të drejtën romake dhe, çfarë ishte e nevojshme për provimet, evura në plan të dytë. Më interesonin përsiatjet që kishin si pikënisje një çështjedhe që çështjet t’i vendosja në një renditje të caktuar. Veç kësaj, më interesonin veçanërisht pyetjet që kishin të bënin me të drejtën e krahasuar, e cila më parapërgatiti në një farë mënyrepër sociologjinë, sepse, kur krahason të drejtat, duhet të jesh në gjendje të shpjegosh edhe rrethanat e ndryshme në aspektin sociologjik. Pra, ju nuk e studiuattë drejtënme mendimin për t’u bërë, të themi, avokat? Posi, në fillim doja të bëhesha avokat. Por, kur gjatë stazhit m’u desh ta fitoja bukën e gojës te një studio ligjore e një qyteti të vogël, kuptovaseajo punë nuk ishte për mua. Sidomos, nuk më pëlqeu që nuk kisha vetëm një epror, por shumë, të cilët vinin në zyrë me lloj-lloj kërkesash të parealizueshme e që nuk mund t’i refuzoja. Prandaj kalova në administratë, sepse kjo – përkundër përshtypjes që mund të krijohet në pamje të parë – dukej se më jepte më shumë liri. Aty shumë shpejt nisa të bëja punë me karakter më shumë politik. Nga këndvështrimi i sotëm ky është një hap i çuditshëm. Një i jashtëm e ka të vështirë të dallojë ish-nëpunësin e administratës Luhmann, kur lexon librin “SozialeSysteme”. Përse nuk u bëtë shkencëtar fill pas studimeve dhe stazhit? Në universitet nuk kishte asgjë që të më interesonte. Nuk doja të bëhesha kurrsesi jurist universiteti. Kjo, për mua, nënkuptonte diçka të vogël, diçka që përsëritet vazhdimisht. Por edhe si nëpunës administrate ju nuk kishit më shumë hapësirë të lirë, apo jo?Çfarë bënte Luhmann,si nëpunës administrate? Në fillim isha një vit në Gjykatën e Lartë Administrative të Lüneburg-ut për të organizuar një sistem referimi për vendimet e Gjykatës Administrative: Synimi ishte që gjykata të shihte se çfarë vendimesh ishin marrë në Gjykatën e Lartë. Paralelisht isha asistent i presidentit dhe, veç kësaj, në fillim shëtisja nëpër senate të ndryshme për t’u njohur me të gjithë. Pas një viti përfundova në Hannover, ku sapo ishte ndërruar qeveria dhe kishin dalë probleme sidomos meçështjet e dëmshpërblimit nga nazizmi. Kështu që, në vitin 1955 hyra në Ministrinë e Kulturës së Saksonisë së Poshtme për të rishikuar mëkatete së kaluarës nga pikëpamja juridike. Nëpër dosje gjen ende ndonjë koment ironik. Si për shembull? Për shembull, se përse i refuzonin dëshmitë e dëmshpërblimit, ose se përse nuk mund të merrej vesh që makina e punës ishte blerë për djalin e ministrit. Pas tre muajsh më dhanë një departament, ku kisha si detyrë të kontrolloja të gjitha procedurat e dëmshpërblimeve. Megjithëse bëra kësisoj disa vjet në Ministrinë e Kulturës, nuk pataasnjëherë interes t’i hyja një karrieretë mirëfilltë nëpunësi. Më kujtohet një bisedëme një referent nga Ministria e Brendshme, që më thoshte se nuk do të bëhesha kurrë nëpunës, nëse nuk do të punoja në ndonjë rreth. Përgjigja ime ishte: “Unë lexoj Hölderlin-in”. Me kalimin e kohës kjo punë nisi të më rëndonte shumë. Në fillim mund ta lija punën në orën pesë dhe t’u kushtohesha interesave të mia të tjera. Por, me shtimin e detyrave, kjo shumë shpejt do të bëhej e pamundur. Çfarë bënit ju në orën pesë, kur përfundonit punën? Lexoja shumë dhe para së gjithash fillova të punoja me një kartotekë, pra, mbushja skeda. Nëpër skeda përpunoja literaturën, me të cilën merresha më së shumti, pra, sociologji dhe filozofi. Asokohe lexoja kryesisht Descartes-in dhe Husserl-in. Në teorinë sociologjike merresha me funksionalizmin e hershëm, me teoritë e Malinowski-t dhe Radcliffe-Brown-it; kjo bënte që të merresha intensivishtme antropologjinëkulturore dhe etnologjinë. Kurse antropologjinë filozofike gjermane nuk e kam pëlqyer kurrë. Më duhet të përmend edhe interesin për Kant-in, ndërsa Hegeldhe Marxasokohe thuajse nuk më interesonin fare. Pas qëndrimit tuaj në Universitetin Harvard ju u larguat nga administrata e Hannover-it. Patët asokohe në Harvard ndonjë përjetim kyç që ju shtyu drejt këtij vendimi? Jo, këtë nuk mund ta them. Kur shkova në Harvard kisha në plan të shkruaja një libër për teorinë e organizimit, i cili më vonë doli nën titullin “Funktionen und FolgenformalerOrganisation” [Funksione dhe pasoja të organizimit formal]. Në Harvard mësova të punoja me arkitekturën e teorisë së Parsons-it, prej së cilës mësova shumë. Koncepti që kisha para se të shkoja në Harvardpër nocionin e funksionit binte ndesh me atë të Parsons-it. Për këtë kemidiskutuar shumë asokohe, por përgjigja e tij ishte gjithmonë stereotip: “It fitsquitenicely. ” Kështu i integronte ai idetë e mia në teoritë e tij, ndërkohëqë unë kisha përshtypjen se prej kësaj dilte diçka krejt tjetër. Ideja ime ishte se funksioni nuk ishte në varësi të strukturave, por se ai ishte vetëm një aspekt i zëvendësueshëm (ekuivalencë funksionale). Për mua ishin me interes mundësitë e shumta, të cilatishin të ndryshme, por kishin të njëjtin funksion. Pra, siç e shihni, nuk mund t’ju rrëfejndonjë përjetim të veçantë a sensacional. Ajo që më interesonte në plan të parëishte sesi është ndërtuar një teori si ajo e Parsons-it dhe seku dështon ajo, nëse dështon. Asokohe bëheshim shumë me Parsons-in. Me përgjigje të tilla nuk ia lehtësoni punën një biografi. Biografia është një përmbledhje rastësish, vijimësia vjen nga ndjeshmëria ndaj rastësive. Prandaj edhe biografia ime mund të përshkruhet me një varg rastësish: kthesa politike në vitin 1945, të cilën e prita me shumë kureshti, studimi i jurisprudencës, ku përvetësova jo vetëm një mori marifetesh organizimi, por edhe një farë realizmi, i cili më bëri përfundimisht të paaftë për vetadministrimin universitar dhe, sigurisht, së fundmi, studimi i Parsons-it dhe Husserl-it, pra, bashkimi i analizës së kuptimit me nocionin e funksionit. Përse jeni i paaftë për vetadministrimin universitar? Mendoj se aty ka shumësituata, në të cilat ke të bësh vetëm me cikërrima që fitojnë kuptim vetëm duke i bërë të tjerëttë shqetësohen për to. Vendimet nuk mund të delegohen. Një mbledhje komisioni ndjek tjetrën dhe askush nuk beson kur thua se të gjitha këto punë mund të kryheshin shumë më lehtë. Kur kaluat më vonë në Shkollën e Lartë të Administratës (Verwaltungshochschule) në Speyera ju lindi dëshira të bëheshit profesor? Një punë administrative, qoftë edhe me pozitë të lartë, pas një farë kohe, kthehet në rutinë, kështu që nisa të kërkoja mundësi për të dalë nga kjo fushë. Unë doja të fitoja më shumë kohë për interesat e mia teorike, çka nuk do të thotë se doja të bëhesha profesor universiteti. Kisha dëshirë të bëhesha shkencëtar. Te ky përfytyrim nuk kishte aspak rëndësi mendimi që shkenca të kishte një vlerë praktike. Nuk mendoja se dijete shkencës mund të zbatoheshin në praktikë. Praktika, për shembull, një ministri, është për mua një sistem që ecënsipas logjikës së vet, që përthith nga ambienti shkencor atë që është interesante për të. Ju e shihni se nuk synoj një teori të aplikueshme. Më shumëmë tërheq ideja se teoria, sikurse praktika, bëhet më e ndërlikuar kur i jepet mundësiat’i përmirësojë pohimet e saj sipas standardeve të veta. Por ju punoni për institucione praktike. Kohët e fundit shumë pak. Dikur kisha më shumë mundësi se sot për t’u angazhuar në komisioneteBonn-it. Kam këmbëngulur gjithmonë që një komision t’i njihteparaprakisht synimet e politikës. Pra, para se të përpilohet diçka, të pyetej ministri ose zyrtari kryesor:A doni këtë apo atë kurs? Por kjo mënyrë të menduari me alternativa, bie ndesh me të gjitha praktikat, kështu që nisa ta refuzoja bashkëpunimin nëpër komisione të tilla. Kjo që thoni ju, zoti Luhmann, e nxjerr si jo shumë të bazuarkritikën që bëhet shpesh ndaj jush se teoria juaj i shërben justifikimit të gjendjes ekzistuese. Si e shikoni ju këtë? Sigurisht, kjo kritikë është e padrejtë dhe e painformuar. Për shembull, kam qenë njëherë në një komision për reformimin e statusit të nëpunësve, në të cilin nuk u arrit të pranohej as pozita konservatore e as ajo progresive. Kam shpenzuar shumë kohë për të bashkëpunuar për përpilimin e një strukture të re për administratën publike, e cilau pranua nga komisioni, por jo nga qeveria. Ju e shihni se veprimtaria ime politike ka qenë krejt e padobishme, thjesht u përpoqat’i shmangesha gjendjes së patit politik të komisionit, që ishte i programuar paraprakisht për shkak të përbërjes së tij. Në këtë kontekst pashë sesa pak mundësi ka politika për të parë alternativat strukturore dhe për të përllogaritur pasojat e qëndrimeve politike tek ato. Sigurisht, kjo e përforcoi gjykimin tim se sistemi politik ndjek një logjikë të vetën. Më vonë pata të bëja edhe një herë me partinë Bashkimi Kristiandemokrat (CDU), kur diskutonte programin bazë, por kjoishte një aksiologji e mirëfilltë, të cilën nuk arrita ta kthejate diagnoza erealitetit. Por një program duhet ta përshkruajë shoqërinë ashtu siç është, e jo vetëm të numërojë vlerat që gjithkush i konsideron të mira. Sigurisht, CDU-ja e kuptoi se propozimet e mia nuk mund të ecnin si platformë zgjedhore, sepse Partia Socialdemokrate (SPD)kishte të njëjtat vlera. Pra, kontaktet e mia me politikën nuk kanë qenë shumë të frytshme. Pra, prej jush nuk mund të përfitojë një parti politike? Jo. Në vitet ’90 kam pasur më shumë kontakte me SPD-në, sidomos me ArbeitsgemeinschaftSozialdemokratischer Juristen [Grupi i punës i juristëve socialdemokratë], më vonë më shumë me CDU-në. Parimisht mendoj se gjithnjë duhet të jesh i hapur ndaj politikësdhe i gatshëm për bashkëpunim. Vetëm se: kufizimet që vë politika janë shumë të mëdha për shkencëtarët dhe në praktikë shpesh pamundësia fillon aty ku shkencëtari nuk shikon asnjë vështirësi serioze. Zoti Luhmann, ne nuk e shohim diferencën ndërmjet programit dhe analizës, sepse çdo program ka si bazë analizën e një gjendjeje të caktuar të shoqërisë. A mendoni ju see shihni botën në mënyrë objektive? Unë mendoj se në politikë duhen shtruar çështje që kanë të bëjnë me realitetin. Pra, sigurisht, një politikan mund të pyetet para zgjedhjeve, për shembull, nëse i përshkruan strukturat ekonomike si kejnsiane apo si monetariste, këto janë pyetje që kanë të bëjnë me realitetin. Por, unë nuk dua të di nësenjë politikan është për barazi dhe liri. Do të më interesonte të dija edhe nëseka diçka që ai e konsideron të parealizueshme. Një gjë nuk e kuptojmë: si person privat ju ndiqni çdo ditë një sërë orientimesh normative, si për shembull kur është fjala për edukimin e fëmijëve tuaj. Ndërsa, kur e shikoni veten si individ në kuadrin enjë shoqërie, atëherë ju nuk doni të drejtoheni nga orientimet normative, nga vlerat. Si mund të shpjegohet kjo kontradiktë? Nuk e njihni ju konceptin e detyrimit që ka shkencëtarindaj një pozicionimi moral? Po dhe jo. Sigurisht, unë nuk nisem nga përfytyrimet e mia private për të shpjeguar çështjet publike, por, nga ana tjetër, kam edhe disa ndjeshmëri që përcaktojnë orientimet e mia politike. Për shembull, irritohem kur politikanët nuk e zbatojnë ligjin, kur, për shembull, për shkaqe të caktuara politike, i lënë të lirë uzurpuesit e shtëpive. Nuk jam aspak kundër që të ndryshohen ligjet dhe të legalizohet uzurpimi ishtëpive, por nuk më duket e drejtë që ligji të mos zbatohet për arsye politike. Ky qëndrim politik është i lidhur me interesin tim personal për të ditur se a mund t’i realizoj të drejtat e mia, apo jo. Më lejoni të tregoj një shembull tjetër. Unë dëgjova njëherë nga një bisedë me disa planifikues fushatash zgjedhore, se fjalimet nuk duhen bërë shumë të komplikuara, sepse njerëzit duan vetëm të dinë se kush janë të mirët dhe kush të këqijtë. Ta shohësh kështu partinë rivale më duket shumë problematike, sepse opozita gjithmonë duhet të jetë e pranueshme moralisht. Edhe në politikën e Bonit personalishtmë irritonmoralizminë përshkrimin e kundërshtarit politik. Në aspektin teorik, më shqetëson që nuk kemi më alternativa zgjedhore. Në Amerikë, për shembull, ky kufi respektohet gjithmonë qartë: McCarthy-t i erdhi fundi kur e shkeli këtë kufi në vitet ’50. Ju e shihni se tek unë ka qëndrime që mund të personalizohen qartazi, sigurisht, por ato zënë vetëm një hapësirë relativisht të vogël. Por mendoj se unë mund ta bëj dallimin ndërmjet mendimeve që më orientojnë mua, të themi, si zgjedhëspolitik dhe problemeve të konstrukteve teorike, që më interesojnë si shkencëtar. Po ju me siguri që e keni një përfytyrim sesi do të duhej të ishte më së miri shoqëria? Jo. Kam shumë pyetje, për shembull, njëra është se a është mirëtë ketë gërshetime kaq të ngushta ndërmjet bankave dhe sipërmarrjeve prodhuese. Sistemi amerikan, për shembull, më duket më i mirë. Por nuk kam asnjë përfytyrim sesi mund të jetë një shoqëri e mirë, ose më e mirë. Mendoj se shoqëria jonë ka më shumë veti pozitive dhe më shumë veti negative se çdo shoqëri e mëparshme. Pra, sot është edhe më mirë, edhe më keq. Kjo mund të përshkruhet shumë më saktë, por nuk mund të përmblidhet në një gjykim të përgjithshëm. Që nuk keni utopi shoqërore, e kuptojmë, edhe pse me shumë vështirësi. Por me siguri që do të keni dëshira dhe ëndrra personale që ju vijnë ndër mend kur rrini ulur në ballkonin tuaj të bukur dhe nuk keni mendime të tjera. Absolutisht jo. Për shembull, mua më pëlqen dielli. Më pëlqen të punojnë diell. Parapëlqej një lloj të caktuar muzike dhe arti, por, nëse ka diçka që dëshiroj për veten, është që të kem më shumë kohë. E vetmja gjë që më shqetëson është mungesa e kohës. Mund ta përfytyroja fare mirë që për mua dita të kishte30 orë, ndërsa për dikë tjetër vetëm 24. Të tjerët duhet të jenë në gjumë, kur unë vazhdoj të merrem me çfarë të mundem. Pra, Luhmann nuk ka utopi, as si person privat e as si individ politik? E kam të vështirë të kem dëshira. Sigurisht, njeriu do që të ketë aq para sa të mos e vrasë mendjen për çdo dhemb të ri ose për çdo gomë të re makine. Por përtej kësaj… Nuk mund ta përfytyroni të bëni diçka krejt tjetër, për shembull, të merreni me art? Do të kisha shumë dëshirë të studioja edhe disa gjëra të tjera, si për shembull, matematikë dhe ekonomi. Pra, jo diçka krejt tjetër. Jo. Njëherë në jetën tuaj filluat të merreshit me diçka krejt tjetër. Nga nëpunës administrate u bëtë profesor. Po, kjo është e vërtetë. Por, për momentin, pyetje të tilla nuk janë aktuale për mua. Por përfytyroj se do ta kisha të vështirë, nëse dikush do të më ofronte një funksion politik. Por nuk merrem fare me mendime të tilla. A mund t’i kthehemi edhe një herë punës suaj në Shkollën e Lartë të Administratës në Speyer dhe fillimit si profesor i sociologjisë? ZotiLuhmann, ju e keni mbrojtur doktoratën në moshën 39-vjeçare dhe në të njëjtën kohë bëtë punimin e habilitimitdhe pastaj u bëtë menjëherë profesor sociologjie në Universitetin e Bielefeld-it. A nuk është kjo një karrierë e pazakontë shkencore? Me që ra fjala, m’u desh të studioja edhe sociologjinë, sepse deri atëherë kisha mësuar vetëm jurisprudencën. Vështirësia praktike ishte se nuk kisha qenë asnjëherë asistent, por këshilltar i lartë i qeverisë dhe kur donin të më bënin profesor, dolën shumë probleme teknike. Unë personalisht e pranova këtë transformim profesional. Një katedër sociologjie më interesonte shumë, sidomos sepse si sociolog mund të bësh gjithçka, pa u fiksuar në një sferë të caktuar tematike. Kisha shpresë se në Bielefeld do të krijohej një universitet ku do të kishte shumë punë kërkimore. Ju përmbush kjo shpresë? Jo, për fat të keq, jo. U bë një universitet krejt i zakonshëm. E megjithatë, ju në këtë universitet arritët të shkruanit 150 artikuj dhe 30 libra. Si arrihet kjo brendanjë periudhe15-vjeçare? Jo, pas pak do të mbushen 20 vjet. Nëpër artikuj e libra unë nuk synoj përsosmërinë, si disa që janë të mendimit se duhet të shkruajnë një vepër finale qyshmelibrin e parë. Sa kam shkruar deri tani ka qenë pjesë e një “serietestuese” në kuadër të prodhimit të një teorie, – me përjashtim të, ndoshta, libritmë të funditSozialeSysteme. Është ky botimi juaj i parë i mirëfilltë? Është sidoqoftë pikënisja për publikimet e trashëgimisë, nëse mund t’i quajmë kështu. Këtë libër nuk do ta hedh poshtë aq shpejt, edhe pse qysh tani, shumë gjëra do t’i bëja ndryshe. Për t’iu përgjigjur pyetjes suaj për sasinë e publikimeve, këtë do ta shpjegoja edhe me teknikën e kartotekës sime. Unë nuk i mendoj vetë të gjitha, një pjesë të madhe e bën kartoteka. Librat tuaj shkruhen vetë, kështu keni thënë ju diku në librin tuaj më të fundit. A mund të na e zbuloni këtë të fshehtë? Kohën më të madhe e shpenzoj duke shtypur dorëshkrimin. Pasi e kam shkruar, zakonisht nuk e rishikoj më, me përjashtim të librit më të fundit, tek i cili kam punuar shumë edhe me stilin. Prodhimtaria ime mund të shpjegohet në thelb me sistemin e kartotekës. Meqë ra fjala, këtu kanë ardhur shumë njerëz për ta parë. Me kartotekën kam filluar të punoj qysh gjatë studimeve, në fillim të viteve pesëdhjetë. Nëse më lejoni t’jua shpjegoj shkurtimisht: të gjitha skedat kanë nga një numër fiks, radhitja nuk është sistematike, pra, kartoteka nuk është e renditur në mënyrë sistematike. Pas numrave vjen nga një nënndarje e mëtejshme, për shembull, a, b, c, a1, a2, a3 etj.,që nganjëherë arrin deri në 12 shifra. Prej secilit numër mund të kaloj në çdo skedë tjetër të kartotekës. Pra, nuk ka linearitet, por një sistem në trajtën e rrjetit të merimangës, i cili mund të fillojë ngado. Kësisoj, vendimi se çfarë duhet tëfus në kartotekë e ku duhet ta vë atë mund të jetë i çfarëdoshëm, me kusht që mundësitë e tjera të jenë të ndërlidhura me referenca. Kur e bën këtë vazhdimisht, nis e krijohet një strukturë e brendshme, e cila nuk ka qenë e paramenduar si e tillë, por që mund të përftohet më pas. Kartoteka më merr më shumë kohë se shkrimi i librave. Çfarë përmban një skedëe tillë? Kryesisht mendime personale, nganjëherë edhe citate, por kjo ndodh shumë rrallë. Në kartotekë ka edhe referenca burimore, por për literaturën kam dy sisteme më vete, prej të cilave gjithashtu mund të kalohet te kartoteka. Nëse e kemi kuptuar saktë, ju nuk humbni asnjë mendim: gjithçka që ju ka kaluar nëpër kokë, hyn menjëherë në kartotekë? Po, por jo çdo gjë që kam mbledhur në kartotekë përdoret më vonë. Kur filloni të shkruani një artikull, si e vini në përdorim kartotekën tuaj? Në fillim bëj një plan se për çfarë dua të shkruaj dhe prej kartotekës nxjerr atë që mund të më hyjë në punë. Në dallim nga një ndërtues, qëvetëm sa monton parafabrikate, një shkencëtar duhet të ketë edhe ide të reja që nuk gjenden nëpër këto pjesë. Ide të tilla sikur nuk vijnë nga një kartotekë, apo jo? Posi. Unëpër shembull kam një sasi të madhe me skeda për nocionin “diferencim funksional”, kam gjithashtu një mori shënimesh për “sistemet vetëreferenciale” dhe kam një kompleks të madh me shënime për “binaritetin”. Për momentin po punoj për një referat për problemet ekologjike në shoqëritë moderne dhe detyra ime është që t’i sistemoj dhe t’i kombinoj skedat nga këto tri fusha konceptualeqë të mund të them diçka substanciale për këtë temë. Idetë e reja dalin pastaj nga mundësitë e ndryshme të kombinimeve të skedave për secilin nocion. Pa skedat, pra, vetëm me mendime, nuk do të dilja te këto ide. Sigurisht, nevojitet mendja ime për t’i shënuar idetë, por ajo nuk mund të quhet përgjegjëse e vetme për to. Në këtë pikë punoj si një kompjuter që, duke kombinuar të dhënate marra, nxjerr rezultate të cilat në kushte të tjera nuk do të ishin të parashikueshme. Kjo teknikë, kështu mendoj unë, shpjegon edhe se përse unë nuk mendoj aspak në mënyrë lineare dhe se kur shkruaj libra kam vështirësi që të gjej renditjen e duhur të kapitujve, sepse faktikisht çdo kapitull do të duhej të rigjendej në çdo kapitull tjetër. Librin tim më të fundit SozialeSystemeprandaj e kam rirenditur shumë herë dhe shumë vonë vendosa tatrajtoja teorinë e sistemeve në mënyrë abstrakte në një kapitull më vete në fillim. Sa kohë ju është dashur të punonit për librin tuaj të fundit? Pjesën më të madhe e kam shkruar dhe konceptuar brenda një viti. Por, natyrisht, pati përpunime, kryesisht stilistike. Sa orë në ditë shkruani ju? Kjo varet. Kur nuk kam ndonjë gjë tjetër për të bërë, shkruaj tërë ditën: që nga ora 08:30 në mëngjes e deri në drekë, pastaj bëj një shëtitje të shkurtër me qenin, pastaj kam kohë edhe njëherë nga ora 14:00 deri më 16:00, pastaj prapë i vjen radha qenit. Nganjëherë shtrihem për njëçerekore, jam mësuar që të pushoj shumë i përqendruar, në mënyrë që pas një kohe të shkurtër të mund të punoj sërish. Dhe pastaj, zakonisht, shkruaj edhe në mbrëmje deri në orën 23:00. Në orën 23:00 zakonisht jam në shtrat dhe lexoj edhe ca gjëra që ende mund t’i përtyp në atë orë. – Duhet t’ju them se nuk e detyroj veten asnjëherë për asgjë, gjithmonë bëj vetëm atë që më duket më e lehtë për t’u bërë. Shkruaj vetëm kur e di menjëherë se çfarë duhet të bëj. Kur ngec për një moment, e lë atë gjë dhe merrem me diçka tjetër. Dhe çfarë bëni? Epo, shkruaj libra të tjerë. Unë gjithnjë punoj paralelisht me disa libra. Me këtë metodë, duke punuar gjithnjë në disa gjëra njëherësh, nuk kam asnjëherë bllokime. Pra, nuk rrini asnjëherë një ditë pa shkruar? Kur jam në shtëpi, jo. Pra, puna nuk është për ju një mundim, në fund të të cilit është një shpërblim me mospunë? Jo, këtë nuk e njoh fare. Shpesh ndodh që të më vërshojnë mendimet dhe do të doja të punoja në disa gjëra njëherësh. Keni pasur ndonjëherë ndjenjën se po sakrifikoni për punën tuaj, ose ndjenjën se po humbni diçka? Jo, përkundrazi. Shpesh kam përshtypjen se ndonjë problematikë nuk e kam kuptuar aq saktë sa duhet. Kur shkruaj, nuk kam ndjenjën se po më ikën diçka tjetër, vetëm kur jam në udhëtim jashtë më ndodh shpesh që pas një farë kohe të mendoj se tani duhet të kthehem për të vazhduar shkrimin. Ju nuk i përmendni fare marrëdhënie me njerëzit e tjerë, me gruan, fëmijët. Cila është arsyeja? Gruaja më ka vdekur, shoku më i mirë më ka vdekur: fëmijët përbëjnë një pjesë të rëndësishme të jetës sime. Me ta dhe me kulturën rinore rreth tyre bashkëjetoj unë këtu. Kurse bashkëmoshatarët e mi, me të cilët do të kisha dëshirë të rrija, i kam humbur, është e vështirë të zëvendësohen. Ju qysh atëherë jetoni me tre fëmijët tuaj këtu në Oerlinghausen? Po, fëmijët qysh në fillim kanë qenë shumë të pavarur për shkak të kushteve në të cilat u rritën. Pas vdekjes së sime shoqeje, shkoja jashtë shtetit për maksimumi dy ose tri ditë dhe kthehesha menjëherë për t’u kujdesur për ta. Sot kemi një ndihmëse në shtëpi, ajo vjen katër herë në javë dhe gatuan. A mund t’i kthehemi edhe njëherë historisë suaj? Në çfarë familje jeni rritur, pra,cilat kanë qenë rrethanat emocionale që ju mundësuan të zhvillonit një inteligjencë kaq të jashtëzakonshme? Si në familjen e babait, ashtu edhe në atë të nënës, bijtë e parë nuk studionin, lejoheshin të studionin vetëm ata që nuk mund të qëndronin në shtëpi. Im atë, i cili nuk kishte studiuar kurrë, e pat marrë fabrikën e birrës dhe majasë nga i ati në një moment kur ajo nuk sillte më rendiment. Ne mund të jetonim nga ato të ardhura, por gjithmonë kishte njëfarë problematike financiare. Im atë pati pastaj probleme me nacional-socializmin, kështu që në familje ndihej njëfarë distance, por jo gjithnjë e dukshme. Nëna ime ishte zvicerane dhe nuk kishte lidhje me shkencën. Por familja ime ishte tolerante, pasi mund ta vendosja vetë se çfarë doja. Ata nuk kishin ndonjë përfytyrim për përzgjedhjen e profesionit. Përnga tradita familjare studimi nuk ishte diçka e vetëkuptueshme; ata që nuk mund të merrnin trashëgimi, duhet të studionin. Mamaja ime vinte nga një familje hotelerësh, për të cilët ishte e vetëkuptueshme që të ndërtonin hotele edhe për bijtë e dytë ose të tretë. As dy vëllezërit e mi nuk studiuan. Pra, ju nuk morët asnjë shtysë të drejtpërdrejtë për punën tuaj të mëpasshme si sociolog dhe filozof. Si e shpjegoni që këto fusha u bënë pasion në jetëshkrimin tuaj? Nuk e di. Ndoshta kishte të bënte me lirinë që kisha në familje; ato gjëra që i bëje mirë, ata i konsideronin të mira. Në shkollë me siguri që ishit më i miri i klasës. Jo. E kapërceva një klasë, sepse gjyshja ime kishte lexuar në gazetë se kjo ishte e mundshme. Kështu u bëra ndihmës i Forcave Ajroreqysh në moshën 15-vjeçare, ndërsa të tjerët bëheshinnë moshën 16-vjeçare. Por nuk kam ndonjë gjë tjetër shumë interesante për të treguar. Me që ra fjala, nuk besoj te determinizmiprej ndodhive jetësore. Biografitë janë më shumë një varg rastësish që organizohen në diçka që dalëngadalë bëhet më pak e lëvizshme. Duke u nisur nga këto pak të dhëna biografike që na skicuat, a shihni ju një lidhje me mënyrën tuaj të punës, me punën me kartotekën? Jo. E fillova kartotekën duke u nisur nga ideja e thjeshtë se kam kujtesë të dobët. Në fillim pusullat me shënime i vendosja nëpër libra, por kjo mënyrë prishte kapakët e librave. Pastaj nisa të përdorja dosje, por kur këto u bënë të trasha, nuk gjeja më asgjë në to. Prej vitit 1952 ose 1953 fillova me kartotekën, sepse m’u bë e qartë se duhej të planifikoja për një jetë e jo vetëm për një libër. Në moshën 25-vjeçare ju bë e qartë se duhej të bënit plane për një jetë? Po. Doja të mblidhja dije dhe të krijoja mundësi kombinimi. Në një farë mënyre kartoteka është një reduktim për organizimin e një kompleksiteti. Kur lexoj një libër, për shembull, veproj kështu: gjithmonë mbaj në dorë një letër, ku shënoj idetë e disa faqeve të caktuara. Në anën e pasme shënoj të dhënat bibliografike. Pasi përfundoj leximin e librit, i rishikoj këto shënime dhe mendoj se çfarë mund të mëhyjë në punë e për cilat skeda. Pra, lexoj gjithnjë duke pasur parasysh skedueshmërinëe librave. Ndoshta kam thjesht një prirje për koleksion. Nëse me kartotekën time formuloj teori, nuk jam i mendimit se kjo është parapërgatitja për një perceptim të drejtë të realitetit, por shumë-shumë për një perceptim, prej të cilit pastaj varen vendimet e mëpasshme, të cilat, edhe në qofshin tëgabuara, janë të paktën të gabuara saktë. Kështu teoria ndërton mosarbitrarizmin e brendshëm të saj. Udhëzimet që përdoren sot në shkencë e që parapërcaktojnë sesi duhet menduar, nuk i pranoj dot lehtë. Pra, teoria juaj, zoti Luhmann, është më tepër e orientuar nga testimi i alternativave të ndryshme sesa nga arsyetimi i pikëpamjeve të formuluara më parë. Megjithatë, ne nuk e kuptojmë sesi ju mund të punoni pa orientime normative, kur parashtroni propozime për reforma politike, çkae bëni herë pas here. A është për ju qëndrueshmëria e një strukture organizative kriteri i vlerave, tek i ciliorientonipropozimet tuaja? Më lejoni t’ju përgjigjem me një shembull nga reforma e statusit të nëpunësit. Si pikënisje për këtë propozim kanë qenëca mangësi në strukturën ekzistuese të aparatit të nëpunësve. Gjatë punës sime në ministri munda të vëzhgoja se politika e dhënies së gradaveadministrative nuk bëhej për të punësuar më së miri njerëzit në fazën e tyre produktive, ndërmjet moshës 40 dhe 55-vjeçare, por ata gradoheshin për të përmirësuar gjendjen e pensionit. Kështu për shembull, kishte nëpunës që në moshën 63-vjeçare bëheshin Këshilltarë Zyrtarëpër të dalë më pas në pension e për ta liruar këtë post për nëpunësin tjetër të radhës. Një politikë e tillë nuk orientohet nga punësimi optimal i kualifikimeve të njerëzve, por karakterizohet nga mendësia e përkujdesjes: Të gjithë duhet të kenë ndjenjën se një ditë do të bëhen Këshilltarë Zyrtarë. Një shembull tjetër: Te ne nuk është e përfytyrueshme që nëpunësit – nëse e lejojnë rrethanat – të degradohen në mënyrë që, kur të përmirësohen kushtet, të gradohen sërish në pozicionet e tyre të mëparshme. Në vend që të bëhet kjo, kur nuk ka më punë për ta, ata mbesin në të njëjtën gradë dhe dërgohen në një si gati-pension. Në Amerikë është krejt ndryshe. Ulja dhe ngritja e gradave atje është diçka normale dhe nuk dënohet moralisht. Një propozim i këtillë, siç është normalizimi i ngritje-uljeve, dështoi për shkak të ngurtësisë së aparatit të nëpunësve. Qasja ime nuk synon medoemostë nxjerrë si të drejtë njërin apo tjetrin model, mua më interesontë shqyrtoj alternativatë ndryshme për nga kushtetdhe pasojat e tyre. Kjo formë mendimie përshkon të gjithë programin tim shkencor. Pikënisja e mendimit tim është kjo:në qoftë se zgjedhim ta shohim botën në një mënyrë të caktuar, atëherë cilat janë rrjedhojat e kësaj zgjedhjeje? Si mund të diskutoni për alternativa, kur nuk keni një ide në mendje se çfarë gjenitë mirë apo tëdrejtë? Kësaj unë nuk mund t’i përgjigjem me saktësipër çdo çështje. Për shembull, kurvras mendjen për politikatndaj nëpunësve, kam ide krejt të tjera nga ato që do të kisha po të mendoja një koncept për politikat bankare. Përgjithësisht mund të them se defektete prodhuara nga struktura më duken të shmangshme në realitet –me kusht që të pranohen disa mangësi të tjera, të cilat janë të padukshme, sepse për to nuk ka ende alternativa. Kjo mënyrë mendiminuk më duket aspak konservatore. Kjo është e kuptueshme. Por nga vjen kritika se teoria juaj është konservatore? Përshtypja ime është se pozicioni progresiv është zënë me figura të caktuara teorike;çfarë nuk përputhet me këto figura teorike, është e kundërta e progresives, pra, konservatore. Ky stereotip vjen nga mendimi që kanë për veten ata që mua më quajnë konservator. Ndërsa përshtypja ime është se në Shkollën e Frankfurtit ende luan rol një konservatorizëm moral apo një konfiguracion i Europës së Vjetër. Por, ç’ është e vërteta, kjo figurë nuk më duket aqe rëndësishme. Nëse me të vërtetë je konservator, atëherë sot të duhet të ndryshoshjashtëzakonisht shumë gjëra, që të mund të shpëtosh diçka prej gjithë këtyre transformimeve. Në këto rrethana, ç’ kuptim ka të flitet për”konservatorizëm”? Nëse përfytyroni njëherë hapësirën kohore të dhjetëvjeçarit të ardhshëm, cilat probleme politiko-shoqërore do të quanit më urgjente? Edhe këtu kam vështirësi të shkëpus një pikë të veçantë. Mendoj se në diskutimin e deritanishëm disa pika janë lënë më në hije, prandaj dhe unë gjithmonë prirem të përmend pika të tjera, të ndryshme prej atyre për të cilat flasin të gjithë në këtë moment. Pra, në qoftë se unë nuk e përmend që në krye politikën e paqes, atëherë kjo nuk do të thotë se jam për luftë apo se nuk më duket e rëndësishme ruajtja e paqes. Nuk ka nevojë të flitet fare për pasojat e tmerrshme që do të kishte një makroluftë, kjo është më se e qartë. Angazhoheni ju në lëvizjen pacifiste? Jo. Ajo për mua është shumë pranë luftës, tepër luftarake, nëse më lejohet ta them kështu. Lëvizja pacifiste mbështetet mbi premisa qënuk i shoh si paqenxitëse. Për shembull, nuk e konsideroj si paqenxitëse politikën e çarmatimit. Mendoj se duhen harmonizuar strukturat e mendimitmidis Lindjes dhe Perëndimit, jo në kuptimin e një teorie konvergjence, por në kuptiminqë bota e ideve marksiste, e cila është konsumuar, të shpërbëhet, sikurse edhe bota e ideve liberale, e cila gjithashtu është konsumuar. Ne sot ende jetojmë me debatet e shekullit XIX, prandaj edhe shumë prej atyre që Lindja dhe Perëndimi kritikojnë te njëra-tjetra në aspektin teorik nuk kanë kuptim. Natyrisht, do të ishte e gabuar të mendohej se teoria është faktor me rëndësi politike. Megjithatë, kritikat ndaj vetëkuptueshmërisësë amerikanëve dhe sovjetikëve, më duken se kanë kuptim dhe këto vërejtje për mua janëpo aq pranë paqes, sikurse dhe politika e çarmatimit. Një opsion tjetër mund ta përfytyroja vetëm nëse do të arrihej të shmangeshin sulmet me raketa, çka sot nuk më duket e pamundur teknikisht. Por njerëzit do të fillonin t’i vërsuleshin njëri-tjetrit me thikat e frutave. Mua më shqetëson edhe fakti që askush nuk është i ndjeshëm ndaj mundësisë së evoluimit të epidemive që vijnë nga zhvillimi i mjekësisë. Ne kurrsesi nuk mundta përjashtojmë mundësinë që një ditë të lindin viruse rezistenteqë thjesht do t’ia nisnin vrapit, ndërsa mjekësia nuk do të dijë ç’të bëjë dhe do t’i nevojiten vite për të gjetur diagnozën esëmundjes. Një rast i tillë është probabël në teorinë e evolucionit për shkak të përdorimittë antibiotikëve. Një gjë e tillë më duket shumë më probabël se një shpërthim gjigant që asgjëson njerëzimin. Ose merrni një shembull tjetër, siç është zhvillimi i dollarit. Dollari është bërë monedhë kryesore, vetëm sepse është zhytur aq shumë në borxhe saqë nuk lejohet as të ulet, e as të zëvendësohet. Nuk ka aspak siguri që dollari një ditë nuk do të pësojë kolaps. Probabilitetin e një kolapsi të një sistemi ekonomik të fryrë monetarisht, e për të cilin nuk ka kompensim, e shoh si një problem jashtëzakonisht urgjent, përballë të cilit çirrjetkundër kapitalizmit më duken pavend. Për këto çështje problemi nuk qëndron te pronari i mjeteve të prodhimit. Një teori e përpunuar duhej të tregonte më shumë risqe dhe rreziqe sesa një teori e ngushtuar e marksizmit të vonë ose seaversioni i rëndomtë ndaj teknologjisë. A do të jetë pjesë e punës suaj të ardhme, që të analizohen defekte të tilla strukturore të shoqërive të kapitalizmit të vonë? Puna ime e mëtejshme do të merret me një teori shoqërie, e cila është në një nivel më të ulët abstraksioni se libri SozialeSysteme. Por aty nuk do të bëj “kritikën e shoqërisë” në kuptimin e rëndomtë, a nuk do të përpiloj vetëm një listë me efektet ndaj strukturës e le më të përdor konceptin e gabuar,”kapitalizëm i vonë”. Probleme të tilla shfaqen vetëm brenda teorisë.Meqenëse nuk synoj ndonjë shoqëri të ndryshme nga kjo që kemi, dua të paraqes anët e shumta pozitive të sistemit tonë. Pra, nuk është fjala për refuzim a miratim të kësaj shoqërie, por për një kuptim më të mirë të risqeve strukturore të saj, vetërrezikimeve të saj, mosprobabilitetit të saj evolucionar. Pra, nuk do të ketë shkrime të vogla politike nga NiklasLuhmann? Jo. Por kjo nuk do të thotë se nuk do të trajtoj edhe probleme aktuale në kontekstine një problemi teorik.

Gazeta Shqip