Lajmet e fundit
Wyn Kelley
Melville dhe lexuesit e tij digjitalë - ku qëndron veçantia?
Mendoj që është e mrekullueshme. Nuk e di nëse keni dëgjuar për Bibliotekën Elektronike të Melvillit. Është burim i hapur dhe falas dhe i ka dy të dyja tekstet e Mobi Dikut, pra dy versionet, të parin të publikuar në Angli, dhe të dytin të botuar në ShBA, dhe i cili është me plot shënime, e që jua jep disa prej përvojave të përdorimit të një teksti të redaktuar, por ka qasje digjitale dhe është e mrekullueshme që ne po flasim përmes mediumit digjital për Melvillin sepse, ja, teknologjia i lidh njerëzit nga anembanë bota.
Kontributi i tij në letërsinë amerikane
Kjo ka pësuar ndryshime me kalimin e kohës dhe është po ashtu fakti që ai erdhi vonë. Ai realisht nuk u zbulua si shkrimtar amerikan apo si shkrimtar i rëndësishëm amerikan deri sa kaluan dekada prej vdekjes së tij. Dhe pastaj ai ishte parë si pjesë e transendentalistëve dhe Anglisë së Re me identitet shumë rajonal dhe nacional, por kjo filloi të ndryshojë kah fundi i shekullit njëzet ku ai u kuptua si dikush që e ka shëtitur botën, që ishte i interesuar për njerëzit e të gjitha racave dhe kombeve, dhe mendoj që ai është Melvilli të cilin e shohim tani, dikush që është më pak i identifikuar me një identitet të caktuar kombëtar.
Si shkruante ai?
Shumë shpejt. Librat si Mobi Diku dhe veprat e tij të mëhershme rrodhën prej shumë vitesh me rrëfime tregimesh të cilat ai i kishte mësuar të rrëfejë si lundërtar, dhe librat e tij të parë e reflektojnë këtë lloj stili disi bisedimor, dhe mendoj që ai i shkroi në letër zërat në kokën e tij. Nuk kemi shumë dorëshkrime të shumë prej veprave të tij andaj shkollarët e mes-shekullit njëzet provuan ta zbulonin se si shkruante, se si i shtonte dhe i hiqte gjërat, dhe fituan ide shumë të mira për procesin e tij të të shkruarit.
Mendoj që John Bryanti është shkollari më i mirë për këtë. Ne po ashtu kemi shumë dorëshkrime të shumë poezive, të shkrimeve të tij të mëvonshme, dhe ato na hyjnë shumë në punë sepse ai kishte bërë shumë drafte të cilave u ishte përkushtuar shumë. Andaj kur them që ai shkruante shpejt, mendoj që kjo vlen për veprat e tij të mëhershme dhe jo për ato të mëvonshmet.
Herman Melville
Korrespondenca Melville – Hawthorne?
Është mahnitëse. Është mahnitëse.
Ata në fakt hamendësuan se çfarë do të kishte nga epoka e internetit që do ta kapte mënyrën se si njerëzit flisnin me njëri-tjetrin. Ato janë plot pasion, të tanishëm. Korrespondenca mes tyre është njëra prej gjërave më zbuluese që ne i kemi për të.
Çfarë përfaqësonte kryesisht deti në shkrimet e tij?
Duket që toka jo. Andaj, ju jep distancë nga toka. Dhe shoh dy elemente kryesore: Njëri është meditativ, mund të shkoni te direku dhe të ikni nga shqetësimet e përditshmërisë por po ashtu mund të keni një hapësirë filozofike. Tjetra është rrjedhshmëria e detit që përputhej me pasionin e tij për qasje të shumëfishta në veprën e tij, me shumë identitete, me shumë personazhe. Ai e përdorte gjuhën e folur, por ai po ashtu e kishte këtë zërin tjetër fisnik dhe poetik, por tekstet e tij janë fluide. U mungon ajo struktura klasike të cilën e presim nga narracioni, por mendoj që ajo të cilën e kishte mësuar nga oqeani ishte parimi i shkëmbimit, që gjithçka është e hapur, e zgjerueshme, e përbashkët, dhe kjo vërtet e reflektonte zërin e tij në të shkruar.
Vajtja e tij në det – ikje apo gjetje?
Oh mendoj që të dyja.
Familja e tij kishte pasur disa lundërtarë të tjerë, andaj ai pak a shumë e kishte me dije se çfarë mundësie ishte kjo. Zbulimi mendoj që i erdhi nga udhëtimi dhe kur pa pjesë të tjera të botës dhe ndërvepronte me njerëz larg një shoqërie të bardhë dhe të krishterë.
Rigjallërimi i Melvillit
Kjo kishte të bënte me politikat e tregut letrar dhe të institucioneve akademike, lidhur me kohën që ai u bë i njohur. Në të 1920-tat, Raymond Weaver, i cili ishte profesor në Kolumbia po punonte në hartimin e një letërsie amerikane që do t’i mbështeste programet e anglishtes dhe ata po kërkonin shkrimtarë që mateshin me shkrimtarët më të mëdhenj të Evropës. Dhe për më tepër kjo pastaj koincidoi nga mes-shekulli njëzet me Luftën e Ftohtë dhe një fazë të re në nacionalizmin amerikan, andaj aty ai u bë Shekspiri i letërsisë amerikane. Dhe ai është vlerësuar në shumë dimensione që nga atëherë. Nuk do të thosha që ka pasur progres linear. Është shumë e rëndësishme që të njihet historia, por unë jam më komode që Melvilli të njihet si shkrimtar që u flet të gjithëve.
Pse i konsideronte simbolet pjesë integrale të veprës së tij?
Kjo është një pyetje shumë interesante. Dua të them që ai i konsideronte simbolet në një mënyrë shumë fluide, andaj balena te ai përfaqëson aq shumë gjëra. Është edhe armiqësore, por edhe mund të shihet si Zot, por po ashtu edhe si përfaqësim i asaj që i lidh njerëzit me speciet tjera. Prandaj, mendoj se arsyeja se pse atë e tërhiqnin simbolet ishte për shkakun që ato ishin fluide, ishin plastike dhe mund të ndryshonin. Realisht, shkolla instinktive e të lexuarit të Melvillit simbolikisht përket në atë periudhë ku Amerika po kërkonte për një kuptim më lateral të vetvetes, qoftë në kërkimin e të drejtave dhe lirive të caktuara dhe Mobi Diku dukej sikur mbështetje për këtë, por mendoj që Melvilli kishte një lidhje më elastike me simbolizmin se sa që implikonte ajo kohë.
Melville si shkrimtar “komercial” dhe “serioz”
Është shumë e vështirë. Ai në të vërtetë tentonte të shkruante për tregun dhe disa prej atyre veprave dështuan. Mendoj që është shumë interesante të shihet se si ai ishte keq-lexuar dhe vlerësuar. Për shembull po ua mësoja studentëve Benito Serenon tregimin e tij për kryengritjen e afrikanëve në det dhe në atë kohë kur qe shkruar, ky tregim lexohej si disi tregim ëndërrimtar, joshës, si tregim aventuresk ndërkaq tash e lexojmë si njërën prej trajtimeve më të fuqishme të skllavërisë afrikane në shekullin e nëntëmbëdhjetë.
Mendoj që ai kishte admirues por Melvilli me shumë gjasë e dinte që ai kishte edhe gjëra të tjera për të thënë. Ai vendosi më vonë në jetën e tij posaçërisht me poezinë e tij, pasi poezitë e tij kishin arritur një audiencë, që ai nuk do të shkruante më për tregun dhe ai ishte i Emili Dikinsonit në atë kuptim, por ai punoi shumë zellshëm në Billy Buddin, në veprën e tij e fundit e cila në kohën kur ai kishte vdekur, ende ishte vetëm si dorëshkrim, dhe them se ai mendonte që atë libër do ta vlerësonin fansat e tij anglezë sepse në atë kohë ai tashmë e kishte një numër fansash nga atje që i shkruanin dhe e pyesnin “çfarë ka ndodhur me tregimet tuaja për detin?”. Andaj mendoj që nuk e kishte humbur asnjëherë lidhjen popullore me tregun, porse ai ishte një shkrimtar tejet i ndryshueshëm dhe shumë eksperimental dhe mendoj që kjo e kishte bërë atë njeri që ishte para kohës së tij. Ai po ashtu vazhdonte të provonte forma të reja, mundësi të reja, Nuk po i përgjigjem pyetjes suaj direkt, mendoj që është shumë e vështirë që të dihet, dhe pak kjo ka të bëjë edhe me ekonominë e botimit, ai i kishte thënë vjehrrit të tij në një letër që nuk mund të shkruante ashtu siç e kërkonte tregu, andaj ka një kuptim që ai ishte paq me tregun. Por ai po ashtu i përqafonte edhe ndjekësit që i kishte përtej Nju Jorkut.
Mobi Dik
Pse dëshironte që lexuesi të ndërveprojë me veprat e tij?
Oh kjo është një pyetje e mrekullueshme. Jam e tunduar që të them që ai i mori idetë mbi lexuesin nga vetë përvoja e tij, sepse një gjë që e kemi janë shënimet e librave që ai i kishte lexuar, të cilat mund t’i gjeni në Melville’s Marginalia Online edhe pse ende nuk e kanë kompletuar bibliotekën e tij. Ai e kishte shumë për qejf që t’i markonte gjërat në librat e tij dhe t’i shtonte komentet e tij dhe kjo jep indikacione që ai kishte një angazhim aktiv me librat e vet. Te Mardi, pra te romani i tij i tretë ai flet se si ulet për të bërë muhabet me Rabelenë, me Platonin dhe me të mëdhenjtë e së kaluarës. Prandaj mendoj që ai shpresonte për një lexues të tillë, për dikë që do ta lexonte atë dhe do të thoshte “oh kjo ma kujtuaka Danten” ose “kam parë fjalët e Xhonsonit në këtë ide”. Pra një mënyrë shumë aktive dhe ndërvepruese e të lexuarit. Dhe nuk e di, mendoj që ai mendonte që Hawthorne ishte asisoj, që Hawthorne ishte një lexues i tillë dhe që mund t’i çmonte shumë këto rrjete në romanet e tij.
Melville dhe prezantimi i realitetit
Më vjen në mendje një imazh nga njëri prej tregimeve të tij të shkurtra për të cilin nuk mendoj që lexohet shumë. Quhet “Tabela prej drurit të mollës”. Ka të bëjë me një njeri dhe me familjen e tij në Berkshire të cilët e dëgjojnë një zhurmë të çuditshme kërcitëse në kuzhinë dhe më në fund e zbulojnë se po vjen nga një tryezë, dhe nisin ta kuptojnë që një insekt ishte ngujuar në drurin prej të cilit ishte bërë tryeza, dhe po mundohej që të dilte, dhe insekti del nga aty. Kjo e vë përballë horrorin gotik, çfarë është ai zë, me disi kuptimin filozofik që ka bukuri edhe në këto objekte të rëndomta, dhe pastaj fraza goditëse përfundimtare që është një insekt, dhe mendoj për këtë si nocion të realitetit.
Nuk mund t’i ikni kurrë, është gjithmonë aty por është pjesë e ekuilibrit me filozofiken, me estetiken dhe me te mrekullueshmen. Shumë prej librave të tij ishin realistikë, posaçërisht tregimet e tij të shkurta, “Bartleby the Scrivener”, me ekzaminimin e punëtorëve të zyrave në zyrat e avokatisë në Nju Jork në shekullin nëntëmbëdhjetë, apo tregimi “Parajsa e beqarëve dhe tartari i shërbëtorëve” që përfshin punëtorët e fabrikave në fabrikën e letrave në Anglinë e Re. Këto ishin portrete të jetëve të rëndomta që ishin shumë të përhapura, por po ashtu ishin diçka që i ngjallnin reagim të thellë.
Do të mbetej ai vetëm poet sikur të gëzonte sukses vetëm me poezi?
Dyshoj që do ta bënte këtë. Sepse ai kaloi shumë kohë në të. Ai filloi t’i shkruajë poezitë e tij me shumë gjasë në kohën kur ai pushoi së shkruari fiksion në fund të të 1850-tave. Ai pati disi një dobësim fizik dhe shkoi në një udhëtim të gjatë në Evropë dhe në Lindjen e Mesme, udhëtim ky që e influencoi mendimin e tij së tepërmi. Deri në periudhën kur ai vdiq, tashmë i binte që ai kishte kaluar periudhë më të gjatë kohore duke shkruar poezi se sa prozë.
Ai i shkruante romanet e tij duke menduar për kujtimet e tij të lundrimit dhe për jetën e tij në det, dhe poezia e tij ishte më e distiluar, më reflektuese dhe definitivisht është e punuar me më shumë kujdes. Ai kaloi shumë kohë duke lexuar dhe mbajtur shënime për poetë dhe duke mësuar prej formave të tyre, prej rimave dhe metrave. Dhe sigurisht puna e tij më e vëllimshme ishte “Klarela”. Poezia e tij për udhëtimin në Jerusalem që është më e madhe se Mobi Diku dhe që ia kishte absorbuar plot vite të jetës së tij.
Si e përziente përsiatjen filozofike me aventura?
Le të themi që ai gjeti një mënyrë për ta bërë këtë te Mobi Diku duke i përdorur këto kaptina shumë të shkurtra të cilat shpesh fillonin me detaje mbi anijen apo trupin e balenës, apo gjuetinë, diçka që ishte shumë materiale, shumë fizike dhe pastaj ai do të meditonte, do të mendonte për këtë, ai do të shtonte shumë ide dhe do ta ndërtonte këtë klimaks shumë intensiv ku ai do të lansonte një mendim filozofik dhe shpesh të përfunduar me një numër pikash çuditëse. Mendoj që efekti është sikur valë. Ju filloni me atë që është më afër jush dhe zgjeroheni. Por është prapë e kontrolluar dhe kjo mendoj që është ajo që po e nënkuptoni me pyetjen tuaj. Nuk e humbni materialin apo realen teksa shkoni te estetikja dhe meditativja. Nuk ma do mendja nëse e kishte bërë edhe diku tjetër po aq suksesshëm dhe plotësisht sikur te Mobi Diku por më duhet që duhet t’u kthehem atyre dhe të mendoj për këtë gjë.
Pse Mobi Diku na absorbon neve dhe jo ne atë?
Një vit më parë isha në ligjërata verore për mësuesit e shkollave të mesme dhe ata e parashtronin pyetjet e njëjtë – si ua mësoni këtë libër një gjenerate të re studentësh? Dhe mendoj që gjëja e parë për të cilën ata u pajtuan ishte që nuk e bëni këtë përnjëherë. E zbërtheni. Ju i lini nxënësit që ta gjejnë vetë rrugën e tyre në tekst, atë metodën ndërvepruese për të cilën po flisnit. Dhe kur e bëni këtë, mendoj që duhet të hiqni dorën nga ideja që ky është Romani i Madh Amerikan, dhe vetëm ta përjetoni.
Mendoj që lexuesit e rinj gjejnë shumë rrugë nëpër libër siç thatë e posaçërisht me problemet me ambientin, me teknologjinë, ka shumë gjëra në libër që ju bëjnë të mendoni për ato probleme dhe praktika, dhe kjo arrin edhe te studentët të cilëve nuk ua ndien për letërsinë, andaj ky është fillimi. Çfarë kam parë vazhdimisht është që njerëzit të cilët nuk duan ta lexojnë librin apo nuk ua ndien për letërsinë, mbeten të befasuar. Po ashtu u them që është shumë qesharake, është tejet gazmor, posaçërisht kaptinat në tokë në fillim. Dhe vetëm nëse e lexoni me zë, sepse kur e lexoni tekstin disi e adoptoni këtë qëndrimin sikur po e lexoni një libër madhështor dhe kjo i pengon humorit dhe zbavitjes, tregimit të Ishmaelit dhe Queequegut, Ishmaeli i cili është shumë naiv dhe i ri në atë botë, dhe Melvilli teksa po e shijon humorin e asaj situate.
E bën kombinimi i humorit me tragjiken atë “Shekspir amerikan”?
Mendoj që kjo mund të qëndrojë. Shekspiri është njëri prej shumë avatarëve të cilët ai i admironte. Sigurisht, përzierja e njerëzve prej prapavijave dhe klasave të ndryshme, nuk është vetëm që tragjedia dhe komedia kryqëzohen, por që kjo bëhet në një mënyrë aq trembëse, sikur te pjesa te varrmihësi te Hamleti e cila është aq e papritur dhe ashtu janë edhe momentet komike te Mobi Diku dhe ka ende shumë, janë po ashtu situatat politike dhe sociologjike që po ngjanin atëkohë. Mendoj që begatia, loja dhe elasticiteti i gjuhës te Meëlvilli janë shumë shekspiriane.
Melville dhe gjendja njerëzore
Më shkon mendja te ata kapitujt ku Ishmaeli dhe Queequegu e kuptojnë që janë vëllezër shpirtërorë. Mendoj nëse Melvilli do ta shikonte situatën tani që jemi në mes të një pandemie globale, ma thotë mendja që ai do ta vlerësonte që ajo që e kemi të përbashkët është më e rëndësishme se sa ajo që na bën të ndryshëm. Ai e kishte një strukturë globale nga udhëtimet e tij, nga aventurat dhe shëtitjet e tij dhe kjo e kishte bërë që të shihte që njerëzit dhe kafshët janë të lidhur me njëri-tjetrin në një ekosferë enorme dhe planetare po ashtu. Ai kishte një sens të fuqishëm për astronominë, andaj mendoj që ai do ta kishte një përgjigje për sëmundjen globale të cilën po e vuajmë për momentin. Në fund të “Klarelit”, ai flet për gjetjen e shpresës midis dëshpërimit dhe nuk e bën këtë në mënyrë sentimentale, por kjo vjen përmes eksperiencës së Klarelit i cili po ecën përmes një precesioni, teksa po festoheshin Pashkët, dhe ai humb në turmë. Thjesht zhduket. Dhe epilogu i poemës është gjetja e fitores, e një shprese, e kjo është shumë pozitive, shumë energjike,dhe kjo është ajo që e admiroj te Melvilli – fakti që ai nuk u dorëzua kurrë, i kryheshin tregimet e shkurtra, në rregull thoshte “tash do të shkruaj poezi”, ai kthehej në fiksion, e pastaj e niste si poezi dhe e kthente në tregim e kështu me radhë. Ai thjesht vazhdonte para. Insistimi dhe kreativiteti i tij janë shumë frymëzues, së paku për mua.
Clarel
