Vetëm katër ditë pas fillimit të fushatës së saj intensive ajrore, Izraeli duket se ka arritur një avantazh vendimtar në konfliktin në rritje me Iranin: mbizotërim ajror mbi Iranin.
Forcat izraelite thanë të hënën se tani mund të fluturojnë mbi kryeqytetin e Iranit, Teheran, pa u përballur me rezistencë të madhe, pas goditjes së sistemit ajror të mbrojtjes iraniane në sulmet e fundit. Kjo i mundëson Izraelit të godasë një gamë gjithnjë e më të gjerë objektesh me lehtësi relative.
Analistët ushtarakë thonë se ky kontroll mbi hapësirën ajrore të Iranit nuk është vetëm një avantazh taktik – është një pikë kthese strategjike. Mbizotërimi ajror i jep Izraelit lirinë të intensifikojë fushatën e bombardimeve, të kërkojë objektiva shtesë dhe ndoshta të ndryshojë rregullat e mbrojtjes në një rajon ku sulmet me raketa dhe luftërat kanë përcaktuar prej kohësh kufijtë e konfliktit.
Pak pasi shpalli kontrollin mbi hapësirën ajrore të Teheranit, Izraeli paralajmëroi banorët dhe punonjësit në kryeqytet të evakuohen, dhe më vonë duket se goditi selinë e transmetuesit shtetëror të televizionit iranian, ndërsa prezantuesit ishin live në ajër. Ky ishte një moment me simbolikë të fortë: një demonstrim jo vetëm i aftësisë operacionale, por edhe i dominimit psikologjik.
Mbizotërimi ajror i Izraelit nuk është pa rreziqe. I vënë në një kënd të vështirë, regjimi iranian mund të konsiderojë se e ardhmja e tij është në rrezik dhe mund të marrë masa më ekstreme. Irani ka mjete të kufizuara për shkak të humbjeve që ka pësuar gjatë dy viteve të fundit, por ende disponon terroristë në mbarë botën dhe ka tentuar atentate ndaj figurave të rëndësishme në të kaluarën. Gjithashtu, mund të përpiqet të përshpejtojë ndërtimin e një arme bërthamore në ndonjë nga facilitetet e tij nën tokë që i kanë mbetur.
Ofensiva izraelite—me emrin kodues Operacioni Luani në Ngritje—u nis të premten, pasi Agjencia Ndërkombëtare për Energjinë Atomike (IAEA) konkludoi se Irani ishte afruar më shumë ndaj pragut të prodhimit të një arme bërthamore. Që atëherë, Izraeli ka kryer një nga operacionet më intensive dhe më të gjera ajrore në historinë e tij, duke goditur vende bërthamore, lansues raketash, aeroporte dhe figura të larta të Gardës Revolucionare të Iranit.
Kryeministri Benjamin Netanyahu ka deklaruar se sulmet do të vazhdojnë derisa të shkatërrohen si objektet bërthamore të Iranit, ashtu edhe rezervat e raketave të tij. Presidenti amerikan Donald Trump postoi të hënën në mbrëmje në Truth Social: “IRANI NUK MUND TË KËRKOJË ARMË BËRTHAMORE… Të gjithë duhet të evakuojnë menjëherë Teheranin!”
Megjithatë, ndërsa fushata ajrore i ka dhënë Izraelit avantazhin ushtarak, ajo ka thelluar edhe bllokadat diplomatike. Richard Nephew, ish-Zëvendës Përfaqësuesi Special për Iranin nën administratën e Biden, thotë se rilidhja e negociatave bërthamore me Iranin tani është “pa masë më e vështirë se më parë” sepse SHBA-ja ka treguar se mund të tërhiqet nga çdo marrëveshje në çdo kohë dhe nuk arrin të kontrollojë aleatin e saj, Izraelin. “Ideja për të gjetur një marrëveshje të qëndrueshme dhe të përhershme ka marrë një goditje të madhe si rezultat i veprimeve ushtarake izraelite,” shton ai, duke theksuar se tërheqja e Trump-it në vitin 2018 nga marrëveshja bërthamore origjinale ishte katalizatori i krizës aktuale. “Ne kishim një marrëveshje bërthamore që po funksiononte. Administrata e tij po thoshte se po funksiononte.”
Tani, me programin bërthamor të Iranit të dëmtuar por jo të shkatërruar, dhe sulmet hakmarrëse me raketa që vazhdojnë, analistët ushtarakë thonë se Izraeli mund të intensifikojë edhe më shumë avantazhin që i jep mbizotërimi ajror: më shumë sulme, përpjekje për eliminimin e figurave kyçe, dhe potencialisht edhe operacione sekrete tokësore — të mbështetura nga një forcë ajrore që tani lundron në hapësirën ajrore iraniane pothuajse pa sfidë.
Ja çfarë duhet të dini për mbizotërimin ajror të Izraelit.
Çfarë do të thotë të kesh mbizotërim ajror?
Mbizotërimi ajror është forma më e plotë e dominimit në ajër që një ushtri mund të arrijë. Do të thotë se një forcë ajrore mund të godasë objektiva në të gjithë një vend sipas dëshirës, pa u përballur me kundërshtim të madh nga avionët ose sistemet e mbrojtjes ajrore të armikut.
Që Izraeli të pretendojë këtë mbi Iranin vetëm disa ditë pas fillimit të sulmeve është një arritje mbresëlënëse ushtarake, thotë Michael Knights, studiuesi i lartë në Institutin Washington që specializohet në sigurinë në Lindjen e Mesme. “Është jashtëzakonisht e rrallë të fitosh këtë nivel lirie veprimi. Jam mjaft i befasuar që ata ia dolën,” thotë ai, duke theksuar se as SHBA-ja nuk kishte arritur të vendoste mbizotërim ajror mbi Huthit, pavarësisht se kishte shpenzuar rreth 1 miliard dollarë dhe kishte humbur mbi 20 dronë kryesorë gjatë përpjekjeve.
“Mbizotërimi ajror të jep një avantazh të vërtetë kur bëhet fjalë për të mbajtur armikun të palëvizshëm ose për të ndjekur çdo lëvizje të tyre,” thotë Knights, duke sugjeruar se Izraeli mund ta përdorë këtë për të ndjekur objektiva kyçe si objektet bërthamore apo vendbanimet e disa udhëheqësve iranianë. Avantazhi ajror gjithashtu i lejon Izraelit të bombardojë “24 orë në ditë, jo vetëm natën,” pa frikën reale se do të goditet, shton ai.
Izraeli filloi luftën duke përdorur avionët e tij më të avancuar me teknologji fshehjeje, F-35, të përmirësuar me pajisje për mbledhje inteligjence për të fluturuar thellë në territorin iranian dhe për të goditur radarët e mbrojtjes ajrore dhe bateritë e raketave tokë-ajër të Iranit. Pas shtypjes së shumicës së mbrojtjes ajrore iraniane, Izraeli dërgoi avionë luftarakë më të vjetër, përfshirë F-15 dhe F-16, për t’u bashkuar në operacion dhe filloi të hedhë bomba JDAM dhe SPICE — relativisht të lira krahasuar me raketat — mbi një listë në zgjerim të objekteve ushtarake, disa prej të cilave ndodhen në zemër të Teheranit.
Ndryshe nga Rusia, e cila nuk ka arritur të fitojë dominim të tillë ajror në Ukrainë pas më shumë se tre vitesh lufte, Izraeli e ka arritur këtë brenda disa ditësh. Analistët i atribuojnë këtë trajnimit superior, integrimit më të ngushtë me operacionet e inteligjencës dhe kibernetikës, si dhe elementit të surprizës.
“Dy operacionet e mëparshme hakmarrëse izraelite në 2024 i mësuan atyre se mund të operojnë brenda hapësirës ajrore iraniane relativisht lirshëm,” thotë Knights. “Së pari merr kontrollin dhe komandën, komunikimet, radarët… dhe shumë shpejt mund të përdorësh dronë gjatë ditës mbi Teheran.”
Sa dëme mund të shkaktojë Izraeli nga ajri?
Me mbizotërimin ajror, potenciali shkatërrues i Izraelit është rritur në mënyrë eksponenciale. Pa pasur nevojë të mbështetet në raketa të shtrenjta me rreze të gjatë, avionët izraelitë tani mund të fluturojnë drejtpërdrejt mbi objektivat iraniane, të hedhin bomba precize më të lira dhe të sulmojnë më shpesh.
Knights thotë se ushtria izraelite do të përpiqet të shkatërrojë flotën iraniane, depozitat e armëve, vendet e magazinimit të karburantit ushtarak dhe civil, si dhe godinat e sigurisë kombëtare. Por ai thekson se Izraeli nuk do të jetë në gjendje të godasë disa nga vendet kryesore të pasurimit të uraniumit në Iran, si Fordow, një objekt bërthamor i vendosur thellë brenda një mali dhe i konsideruar pothuajse i paprekshëm nga sulmet konvencionale ajrore. “Ata nuk kanë bomba bunker-buster të mjaftueshme,” shpjegon ai.
Zyrtarët izraelitë kanë thënë se ushtria e tyre është përgatitur për të paktën dy javë sulmesh, megjithatë kjo mund të ndryshojë nëse SHBA ndërhyn. Ushtria amerikane ka ndihmuar në rrëzimin e raketave iraniane të lëshuara ndaj Izraelit.
“Irani ka rezultuar shumë më i dobët se sa kishim supozuar, dhe megjithatë është ende në këmbë,” thotë Alex Vatanka, studiues i lartë në Institutin për Lindjen e Mesme që specializohet në çështjet e sigurisë iraniane. Ai shton se iranianët e dinë se SHBA është e vetmja që mund të ndalë Izraelin nga sulmet, dhe se udhëheqësit iranianë kërkojnë rifillimin e bisedimeve, për sa kohë që SHBA nuk merr pjesë në sulm. “Izraeli padyshim nuk mund të qëndrojë në këtë luftë për një kohë të gjatë pa SHBA-në,” thotë ai. “Por Netanyahu i thotë Trump-it, më lejo të përfundoj punën.”
“Izraelitët ishin shumë të shqetësuar për llojin e marrëveshjes që do të bënte Donald Trump,” thotë Nephew. “Kjo i bëri ata të vendosin se duhet të veprojnë tani, në vend që të prisnin për të parë se çfarë do të dilte nga procesi i negociatave.”
Derisa tashmë Izraeli ka shkatërruar më shumë se 120 lansues raketash tokë-tokë — rreth një të tretën e totalit iranian — si dhe dy avionë F-14, dhjetëra qendra komandimi dhe infrastrukturë kritike që mbështet programet bërthamore dhe raketore të Iranit. Sulmi ndaj aeroportit të Mashhadit, 1,400 milje larg Izraelit, ishte sulmi me rreze më të gjatë në këtë fushatë.
Irani po shpenzon rezervat e raketave dhe dronëve në përpjekje të përsëritura për hakmarrje. Ambasadori i Iranit në Kombet e Bashkuara, Amir Saeid Iravani, tha se më shumë se 220 civilë në Iran janë vrarë që nga fillimi i ofensivës izraelite, përfshirë 20 fëmijë, ndërsa më shumë se 1,000 janë plagosur. Zyra e kryeministrit izraelit thotë se të paktën 24 persona janë vrarë nga sulmet hakmarrëse iraniane ndaj Izraelit, dhe pothuajse 600 janë plagosur.
Shkruan Nik Popli, një reporter politik në TIME, i vendosur në zyrën e Washington, D.C., ku mbulon Kongresin dhe Shtëpinë e Bardhë.
Përkthyer nga klankosova.tv.
