Lajmet e fundit
Akuaporinat[/caption]
Cili ishte takimi juaj i parë me shkencën? Kur ndaluat dhe thatë: Kjo na qenka shkencë!?
Babai im ishte profesor i kimisë në një kolegj të vogël në Minesota, dhe ai ishte shumë energjik. Qartazi, e shikoja si heroin tim. Një ditë, ai na ftoi mua dhe vëllanë në laboratorin e tij për të bërë eksperimente të thjeshta. Në të vërtetë, ato nuk ishin eksperimente sa ishin demonstrime. Një eksperiment që e veçoj është kur ai na kishte dhënë tri gota laboratori të mbushura me ujë, dhe pastaj me një pikatore mori ca ujë nga gota e parë dhe e vuri një pikë te gota e tretë, ku menjëherë u krijua një ngjyrë e mrekullueshme rozë. Pastaj, ai e mori një pikë nga gota e dytë dhe e hodhi te gota e tretë, dhe ngjyra rozë u zhduk krejtësisht. Ai mund ta përsëriste të njëjtën gjë. Sigurisht, ky ishte reaksion i protonimit, ku në këtë rast ai përdori një tregues të ngjyrës, indikator i cili ishte fenolftaleinë. Po ashtu, uji s’ishte vetëm ujë – gota e parë kishte acid në të, ndërkaq gota e dytë kishte një solucion të holluar, sigurisht tretje alkaline, bazë. Ndryshimi ishte vetëm fizik, ai i ngjyrës. As magjistari nuk do të mund të ishte më dramatik. Dhe kjo për mua si fëmijë ishte fascinuese. Mendoja që ishte sikur magji, përpos që, ju e dini si një gjë e tillë funksionon, ekziston një shpjegim. Isha gjashtëvjeçar ose shtatëvjeçar kur kjo kishte ngjarë; kur këto eksperimente kishin filluar të ndodhnin.
Ç’ngjau kur korrët suksesin e parë në shkencë? Ishte krenari, shpresë, ambicie?
Në mënyrë që diçka të funksionojë, nuk duhet të jetë e rëndësishme. Që diçka të funksionojë, një eksperiment apo hulumtim, përgjigja nuk është definitive. Ju keni një hipotezë. Përvoja ime e parë e hulumtimit ishte gjatë një vere kur isha në studime në Universitetin e Minesotës, ku po merrja pjesë në disa studime në laboratorin eksperimental kirurgjik. Ne po i analizonim nivelet e kolesterolit në serum në kërkim të agjentëve që mund të ndihmojnë në reduktimin e niveleve të kolesterolit në serum. Prandaj kisha punë me një varg lepujsh laboratori. Në fund, asnjëri prej agjentëve nuk ishin të mjaftueshëm për ta ulur nivelin e kolesterolit, por të pasurit e një misioni dhe reagentëve të njëmendtë, si dhe një vend në laborator ku mund të punoja, më pati bërë të ndihesha shumë i inkurajuar. Nuk isha aq i trullosur nga gëzimi sepse asgjë dramatike nuk qe zbuluar. Mirëpo, të pasurit e një roli, një roli të vogël, mjaftonte sa për fillim.
Ç’ju ka mësuar shkenca për familjen dhe anasjelltas? Pse kanë nevojë për njëra-tjetrën?
Kjo është një pyetje shumë e mirë. Kam dhënë shumë intervista, dhe nuk besoj që kjo pyetje është formuluar po aq mirë sa e formuluat ju. Jam produkt i një familjeje të gjeneratës së tretë skandinave. Vëllezërit dhe motrat e mia, ishim gjashtë gjithsej. Ishim shumë të afërt me njëri-tjetrin. Vlerat që na u mbollën nga prindërit tanë? Dihet sigurisht nga babai ishte shkenca dhe teknologjia, si dhe ambicia për t’u zgjuar dhe punuar. Jeta nuk është diçka që ju duhet ta ngarrisni. Nëna ime kishte një pikëpamje disi më ndryshe. Ajo nuk e kishte vijuar universitetin. Ishte e bija e një bujku dhe ishte shumë fetare. Mendoj që ajo na e ka mbjellë sensin etik të përgjegjësisë. Njerëzit e talentuar janë të obliguar që ta përdorin talentin e vet për mirëqenien e të tjerëve. Ajo kishte dashuri të madhe për muzikën klasike dhe për leximin. Prandaj, mendoj që vëllezërit dhe motrat e mia kishin një përzierje të kësaj. Po ashtu mendoj që unë dhe bashkëshortja ime kemi mundur t’ua përcjellim fëmijëve tanë dhe tash edhe nipërve dhe mbesave tona të njëjtën gjë. Është pjesë e të qenët pjesëtar i shoqërisë apo i një komuniteti.
Si e kanë formësuar misionin tuaj shkencor vështirësitë e motrës, vëllait dhe bijës suaj?
Ruthi dhe Pauli janë motra dhe vëllai im. Ata kanë lindur me aftësi të kufizuara, dhe kanë pasur jetë të vështirë. Pauli tash është 71 vjeç. Ai është pensionuar nga të qenët kujdestar teknik. Ai jeton në një shtëpi për të rriturit me aftësi të kufizuara intelektuale. Ai mund t’ia dalë shumë mirë. Hipën në autobusë. Rron në St. Paul të Minesotës. Mirëpo, ai nuk mund të lexojë libra mbi nivelin e parë. Dhe nuk mendoj që sa kam qenë i ri e kam kuptuar vështirësinë nëpër të cilën ai po kalonte. Ruthi kishte lindur me një lëndim intrauterin të trurit, kishte çrregullim të personalitetit dhe kishte vdekur e re. Nuk po më bie mend ndonjë prapsim pozitiv prej kësaj pune që të më ketë shtyrë drejt shkencës. Mirëpo, që kur jam në shkencë, e kuptoj që ka shumë njerëz në këtë botë si Ruthi dhe Pauli, dhe nuk mund të presim nga ta që të operojnë në nivelin e njëjtë, mirëpo mund të sjellim të mira me karrierat tona, dhe ta kemi parasysh që të bëjmë diçka të dobishme në shkencë, diçka prej së cilës mund të përfitojë dikush si Ruthi dhe Pauli. Pra, është përgjigje mjaft e përgjithshme. Ishte periudhë e vështirë me bijën tonë Lydian sepse unë vetëm sa isha në përfundim të trajnimit kur ajo lindi me anoksi neonatale. Ajo kishte pësuar dëmtim të rëndë në tru. Kjo ishte një thirrje zgjimi sepse në Shtetet e Bashkuara të Amerikës kemi mjekësi të mrekullueshme dhe spitale shumë të mira, por që janë shumë të shtrenjta. Si hulumtues postdoktoral, sigurimi që e kisha nuk mund t’i mbulonte të gjitha shpenzimet, dhe mendoj që ka shumë njerëz për të cilët tregimi nuk përfundon kaq lehtazi. Lydia vdiq si dymuajshe, dhe ne ishim tejet të pikëlluar, por u këndellëm. Mirëpo, sikur ajo të kishte mbijetuar dhe unë të mos e kisha një punë, atëherë krejt familja jonë do të ishte e tendosur. Prandaj, mendoj që ishte më shumë vështirësi e kohës. I ka gati 40 vjet qëkur Lydia ka vdekur. Ende na kujtohet ngjarja, mua dhe Maryt. Por mendoj që ishte një kohë përulëse dhe emocionalisht kërkuese në jetët tona, dhe për shumë njerëz që kanë pasur të tilla vështirësi të këtij apo ndonjë lloji tjetër. Nuk ishim të vetmit.
Ju jeni edhe tregimtar ngashënjyes. Si mund të jetë shkenca një rrëfenjë interesante?
Mendoj që është një pikëpamje e mirë sepse neve shkencëtarët nuk po na takon mbështetja. Neve po na duhet që ta fitojmë atë. Ne po duhet t’ia kujtojmë publikut që ajo që po e bëjmë nuk është vetëm futje e rruazave në pe. Ne nuk po bëjmë eksperimente vetëm për ta kaluar kohën. Ne po e kërkojmë një objektivë të dobishme dhe komunikimi është shumë i rëndësishëm. Pandemia, e cila nuk ka mbaruar por është në rënie, ishte një përvojë vërtet shumë interesante. Mendoj që të gjithë ishim të tmerruar. Dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës e kemi një problem të madh sepse president i yni ishte Donald Trumpi, që dukej jokompetent dhe bufon, dhe ai qartazi nuk po e udhëhiqte vendin. Mirëpo, një shkencëtar me emrin Anthony Fauci, drejtori i Institutit tonë Kombëtar për Alergji dhe Sëmundje Infektive, u takua me shtypin në mënyrë të përsëritur dhe tentoi që të japë shpjegime dhe instruksione të thjeshta dhe t’i inkurajojë njerëzit. Dhe mendoj që ky ishte një leksion të cilin duhet ta ndjekë çdo shkencëtar. Do të kemi njerëz që nuk do të pajtohen me objektivat dhe metodat tona, por kjo nuk do të thotë që duhet të jemi armiqësorë ndaj njëri-tjetrit. Herët apo vonë e vërteta del, dhe njerëzit në të shumtën e rasteve do ta pranojnë atë. Mirëpo, shkencëtarët zgjidhen për zotësinë e tyre intelektuale, për kureshtjen dhe zhdërvjelltësinë e tyre fizike, dhe jo për telegjenitetin e tyre. Është më e vështirë për ne, por mendoj që të qenët në dispozicion të grupeve dhe komunitetit lokal, dhe duke mos prezantuar asgjë në mënyrë arrogante, mund të ndajmë shumë me ta. E djathta ekstreme i hedh poshtë shumicën e parimeve shkencore, siç është evolucioni. Atyre u takon ta kenë opinionin e tyre, mirëpo faktet janë të tjera dhe ne duhet që të mbetemi te faktet dhe të tentojmë të jemi bindës.
[caption id="attachment_1888493" align="alignnone" width="820"]
Peter Agre në njërin prej laboratorëve të Universitetit John Hopkins[/caption]
Pse identifikoheni më shumë me Huckleberry Finnin se Albert Ajnshtajnin?
Mendoj që personaliteti publik i Ajnshtajnit, sigurisht, është ai prej një mustaqexhiu plak me flokë të gjata fijezore dhe me rroba të rrudhosura e që ishte brilant. Natyrisht, e vërteta është që Ajnshtajni që e pati atë vit të mrekullueshëm ishte 25-vjeçar apo 26-vjeçar. Nuk ishte një plak me mustaqe të bardha. Prandaj, mendoj që Huck Finni përfaqëson rininë e anës tjetër të shoqërisë. Ai ishte i pavarur dhe shumë ambicioz, dhe aty ka shumë humor dhe sens të aventurës. Ajnshtajni, mendoj që caku i tij kryesor pasi i kishte mbushur 40 vjet ishte që ta dëshmonte që Niels Bohri e kishte pasur gabim. Kjo është një gjë e vështirë, dhe mendoj që të kalosh dekada duke bërë kalkulime për ta dëshmuar që dikush tjetër e ka gabim nuk është përdorimi më i mirë i talentit. E mua ma do mendja që Huck Finni e dinte se si të zbavitej. Prandaj, mendoj që më pëlqen që ta marr punën time seriozisht, por shpresoj që nuk e marr veten aq seriozisht. Kjo ishte ajo që po provoja ta thosha.
I përmendni romanet e Mobergut dhe Rølvaagut. Ç’impakt kanë pasur te ju këto lexime?
Këta autorë skandinavë shkruan për migrimin e madh të norvegjezëve dhe suedezëve në Mesperëndimin e epërm (ShBA). Këto ishin tregime për bashkëkohësit e stërgjyshërve të mi. Prandaj, unë identifikohesha me atë grup. Por që të dy janë romancierë, dhe jo historianë. Mirëpo, ata e shkruan fiksionin e tyre aq bindshëm saqë vërtet sollën një mendjemprehtësi në atë se si ishte të largoheshe nga Evropa kontinentale duke u zhvendosur pa garanci në tokat e largëta të një bote të re.
“Lëvizja” si temë shfaqet shpesh në jetën dhe veprën tuaj. Ç’paraqet lëvizja për ju?
Kam lëvizur disa herë. Mendoj që disa karriera, zyrtarët ushtarakë dhe gratë e burrat e regjistruar në ushtri zhvendosen çdo dy vjet. Mirëpo, unë jetoj në Baltimore që gati 50 vjet, në të njëjtën shtëpi dhe me të njëjtën grua. Mendoj që amerikanët janë më të prirë që të jenë të lirshëm dhe ka shumë shembuj kur në Shtetet e Bashkuara ka pasur zhvendosje të popullatës. Në të 1950-tat, Kalifornia ishte destinacioni i ëndrrave i të gjithëve. Tani, sigurisht, njerëzit po largohen nga Kalifornia sepse kostoja e jetesës atje është astronomike. Mendoj që amerikanët që zhvendosen nganjëherë kanë energji, vrull dhe dobi nga ambientet e reja. Ndërkaq, evropianët janë më të prirë që të qëndrojnë në një qytet të vetëm gjatë gjithë jetës së tyre.
E keni studiuar aspektin fizik të ekzistencës por tingëlloni disi edhe spiritual. Si i shihni bashkë?
Nuk provoj fort që t’i pajtoj të dyja. Nuk jam i sigurt nëse do ta përshkruaja veten si spiritual. Nuk i përkas ndonjë kishe të cilën e frekuentoj, mirëpo kam respekt për traditat që fetë shpesh i përçojnë. Kam përvoja të kufizuara spirituale, me shumë gjasë. Jam sigurisht i mahnitur nga muzika shumë e mirë fetare, por mendoj që disa rituale nuk janë diçka me të cilën jam shumë i impresionuar.
...e kisha në kuptimin jofetar të fjalës
Mendoj që kureshtja që e bën një shkencëtar të mirë mund ta bëjë një person qenie më të mirë njerëzore; të mos pranuarit e dogmës pa arsye. Mendoj që për këtë është shkenca. Tekstet shkollore thonë që kjo tashmë është zgjidhur, mirëpo realiteti thotë se shumë probleme kuptohen vetëm në mënyrë jo të plotë, dhe që vrojtimet e reja mund të jenë boshtore. Dhe, e njëjta gjë vlen për të jetuarit në komunitet; nëse e shihni një pronë që është e neglizhuar, ndihmojuni. Ndoshta ata mund t’i përmirësojnë banesat e tyre. Nëse janë fëmijë që kanë kushte të këqija strehimi dhe situata të vështira, mendoj që kjo e bën përfshirjen në komunitet si moralisht thelbësore.
Ç’ju ka mësuar puna në një grup shkencëtarësh me përkatësi të ndryshme?
Po, për diversitetin flitet më shumë sot, por mendoj që sjell entuziazëm. Kur u larguam nga Northfieldi i Minesotës, isha në klasën e tretë. Isha dhjetëvjeçar kur u shpërngulëm në Berkeley të Kalifornisë. Berkeley i Kalifornisë ishte shumë heterogjen. Ka aziatikë dhe afro-amerikanë, të gjitha llojet e ndryshme etnike i gjeni aty. Northfieldi ishte pothuajse i gjithi skandinav, dhe Berkeley ishte i gjallë. Vibracionet kulturore përhapeshin në akademi. Universiteti i Kalifornisë në Berkeley ka mbetur si njëri prej universiteteve më intensive dhe më të mrekullueshme në vendin tonë. Dhe mendoj që është larmia ajo që pjesërisht kontribuon për këtë.
[caption id="attachment_1888492" align="alignnone" width="769"]
Northfield, Minnesota[/caption]
Këshilla juaj për ata që mund të kontribuojnë në shkencë por që kanë vështirësi akademike
[Vështirësia në studime akademike] e bën më të vështirë. Unë kam me shumë gjasë ca deficit të vëmendjes, dhe nuk jam i interesuar në një subjekt. E kam të vështirë që të lexoj materiale apo që të qëndroj gjatë zgjuar në bisedime. Mirëpo, mendoj që me shumë gjasë, përgjigja është që realisht nuk është aq e rëndësishme se çfarë nuk mund të bëni por se çfarë mund të bëni. Dhe unë kam qëndruar larg marrjes së punëve të mëdha editoriale për revista dhe larg shumë vendimmarrjeve të menaxhmentit ekzekutiv, si dhe jam rrethuar me staf që janë shumë kompetentë e të cilët e kryejnë atë punë. Prandaj, deficitet e mia sa u përket shkathtësive organizative janë kompensuar. Mirëpo, mendoj që gjithmonë jam ndier sikur e kam aftësinë që të shoh gjëra që të tjerët nuk i shohin. Nuk mund ta shpjegoj ndryshe. Ka formula dhe të dhëna që i kam vënë re e që kanë shpënë te akuaporina. Ato nuk ishin caku që ne kërkonim ta arrinim. Na piku si prej qielli, dhe ne e kuptuam që ishte interesante. Duke folur me shumë njerëz, u bë puna që ky tregim të funksiononte.
E përmendni mësuesin tuaj të parë me ëndje. Roli i një mësimdhënësi sipas jush.
Mësimdhënësit janë vërtet pika e njerëzve. Ata japin ligjërata dhe u ndihmojnë të rinjve që të mësojnë se si të mësojnë. Disa menjëherë do ta kuptojnë se çfarë po ndodh, ndërsa të tjerëve do t’u nevojitet ndihmë shtesë. Mirëpo, ata mund të jenë shumë frymëzues. Gjithashtu, ata mund të jenë shumë dëshpërues. Nëse një mësimdhënës nuk ka një qëndrim pozitiv, atëherë kjo mund të bëhet shumë e vështirë. Fëmijët janë shumë të cenueshëm. Mirëpo, ajo që e mësojnë në një shkollë është e rëndësishme, dhe se si mësojnë të sillen është edhe më e rëndësishme.
Caku dhe efikasiteti i deritanishëm i diplomacisë së shkencës
Diplomacia e shkencës nuk është një qëllim përfundimtar. Është një proces. Lidhjet midis shteteve janë, nganjëherë, përplot me vështirësi të mëdha. Pavarësisht kësaj, shkencëtarët në këto shtete mund t’ia çojnë shumë mirë me njëri-tjetrin – ta ndihmojnë njëri-tjetrin. Gjatë Luftës së Ftohtë, fizikanët në Bashkimin Sovjetik dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës këshilloheshin mes vete dhe kështu siguruan një linjë shpëtimi, duke i mbajtur sovjetët dhe amerikanët larg bombardimit bërthamor të njëri-tjetrit. Një shembull i pastër është marrëveshja bërthamore midis Iranit dhe administratës së Obamës. Ata ia kishin dalë që ta arrinin këtë marrëveshje për shkak të dy shkencëtarëve që ishin pjesë e të dyja ekipeve, Ali Akbar Salehit i cili është ish-kreu i programit për energji bërthamore të Iranit dhe ministër i jashtëm i Iranit, dhe Ernest Monizit, profesor i fizikës bërthamore në MIT. Dhe del që Ali Akbar Salehi ishte koleg studentor me Ernest Monizin, dhe ata kishin qenë edhe miq. Me miqësinë e tyre mendoj që i ulën tensionet që çuan të nënshkrimin e marrëveshjes. Sigurisht, kjo marrëveshje ishte anuluar nga Donald Trumpi, e që është diçka e tmerrshme. Mirëpo, mendoj që natyrisht ekzistojnë mundësi ku shkencëtarët do të mund ta krijojnë një marrëveshje pune. Ne nuk duam që t’i ngrehim pritshmëritë. Kjo nuk është po aq e rëndësishme sa diplomacia mes shteteve, mirëpo me ministritë e jashtme mendoj që mund të jetë një mjet që mund t’i nisë gjërat, dhe që mund ta nisë diskutimin.
[caption id="attachment_1888491" align="alignnone" width="677"]
Peter Agre[/caption]
