Lajmet e fundit
W.J.T. Mitchell[/caption]
Si erdhi te kjo martesë që ia bëtë fjalës dhe imazhit?
Atje më çoi një artist me emrin William Blake, i cili ishte një poet dhe po ashtu një piktor dhe printues i madh. Shumë kohë më parë, para se të bëhesha shkollar, e kam studiuar veprën e tij. Kam ndier që në mënyrë që t’i dal hakut, duhej t’i studioja të dyja: imazhet dhe fjalët. Përndryshe, ju do të mund ta kuptonit vetëm gjysmën e gjenialitetit të tij. Nga këtu nisa, dhe kurrë nuk ndalova. Imazhet e tij janë shumë të fuqishme. Ai ishte goxha artist origjinal. Ai vetë ishte student shumë i mirë i artit të Perëndimit dhe joperëndimit. Ai ishte koleksionues i printimeve nga çdo pjesë e botës. Ai po ashtu e njihte botën e manuskripteve të iluminuara mesjetare në Evropë sepse ai jetoi në Londër, ku printimet ishin të disponueshme në shekullin e tetëmbëdhjetë. Prandaj, ai kishte shumë burime për art vizual. Ai vetë e fitonte bukën si skalitës profesionist. Nuk njihej aq shumë si poet në kohën e tij, dhe më shumë njihej si artist pamor. Prandaj, kur erdha te ai, thashë, askush nuk i ka bërë këto dyja bashkë, dhe ky është projekti im. Prandaj, e shkrova librin . Fillimisht ishte disertacion, por pastaj ishte bërë libër, dhe pastaj ishte pranuar shumë pozitivisht në studimin e Blake-ut, dhe përtej kësaj, edhe në studimin e mediave, posaçërisht në lidhje me fjalët dhe imazhet.
Na shpini pak në historikun e lidhjes fjalë-imazh
Të gjithë e dinë që fjalët mund të jenë po ashtu imazhe kur bëhen simbolike. Andaj, vetë gjuha nuk është vetëm fjalë që po i përdorim tash. Përmban fotografi. Evokon një fotografi. Për shembull, mund ta përshkruaj këtë dhomë. Ta zëmë që po e mbuloj në mënyrë që ju të mos i shihni gjërat që janë këtu. Është një pikturë e një karrigeje antike në vilë, dhe prapa saj një pllakë e Akademisë Amerikane në Romë. Mund t’i përmend ato. Mund t’i shohim. Për mua, lidhja midis fjalëve dhe imazheve është një ndërkëmbim konstant, ku kurdo që e shohim një imazh ne jemi të prirë t’ia vëmë një emër. Dhe nëse nuk mund ta emërtojmë, atëherë bëhet enigmë. Mund të themi: ‘oh kjo s’është gjë. Nuk ka gjë aty. Është vetëm një lerosje, një spërkatje, një aksident’. Por pastaj, të themi, vjen Jackson Pollocku dhe e spërkat ngjyrën në një mënyrë të veçantë, dhe pastaj derdhen vrullshëm ato fjalë për ta përshkruar atë që ai po e bën. Çfarë kemi para nesh? Prandaj, mendoj për fjalët dhe imazhet jo si të ndara, por si një ndërkëmbim dialektik ku ato i referohen në mënyrë konstante njëri-tjetrit. Prandaj, fjalët na bëjnë që të shohim imazhe, dhe kur shohim imazhe, atëherë në mënyrë konstante jemi duke aplikuar fjalë për to.
Avantazhet e gjuhës së imazheve ndaj gjuhës së tekstit
Famëkeqësisht, imazhet nuk flasin për veten. Ato e shfaqin veten e tyre. Prandaj, duket që ato kanë nevojë për fjalë në mënyrë që të na flasin, ta shpjegojnë veten, madje edhe ta dinë se çfarë emra t’u vëmë. Mendoj që nuk ka dyshim që për qeniet njerëzore, gjuha është një kanal dominues. Ne kryesisht komunikojmë përmes të folurit, por pjesë e të folurit tonë është po ashtu të referuarit e asaj që e shohim, që ta kuptojmë atë që duam ta përshkruajmë. Prandaj, imazhet gjithmonë vijnë, te dallimi në fuqinë e dy mediumeve. Ka shumë mënyra se si mund ta përshkruajmë. Njëra prej mënyrave klasike ishte ajo e filozofit të shekullit të tetëmbëdhjetë [Ephraim Gothold] Lessing, që thoshte se imazhet janë më të mira për të na shfaqur hapësirën dhe objektet, ndërkaq fjalët janë më të mira për të na rrëfyer tregime dhe për të ndërtuar argumente, e kjo nënkupton që fjalët ekzistojnë në kohë. Ato vijnë njëra pas tjetrës. Ndërkaq, imazhet vijnë përnjëherë. Ato ekzistojnë në hapësirë. Prandaj, ai tentoi që ta reduktojë problemin e fjalës dhe imazhit në lidhje me kohën dhe hapësirën. Mirëpo, një tjetër mënyrë e të menduarit për to është që syri dhe veshi, këto dy shqisa që na sjellin në kontakt me botën; imazhet, imazhet vizuale i adresojnë gjërat që i shohim. Përmes veshëve e mësojmë gjuhën. Pastaj, është ai fenomeni i çuditshëm sintetik i njohur si të shkruarit. Çfarë është të shkruarit? A është gojor apo pamor? Të shkruarit është një mënyrë e thurjes së asaj që e themi ndaj asaj që mund ta shohim. Prandaj, në një mënyrë, të shkruarit e bën të ashiqarshme se sa ngushtë të lidhura janë fjala dhe imazhi. Të shkruarit e jep imazhin e një fjalimi; fjalimi bën që imazhet e të shkruarit të vijnë në jetë.
[caption id="attachment_1955064" align="alignnone" width="664"]
William Blake, poeti romantik nga Anglia[/caption]
Cilët poetë e shkrimtarë i konsideroni “piktorë”?
Kjo është shumë e vështirë për t’u thënë. Lexoj shumë romancierë të ndryshëm. Së fundmi jam duke lexuar romane viktoriane, dhe këto romane nuk janë si epika e Homerit. Aty nuk keni beteja. Në fakt, dikush, një mik i imi, i përshkruan si stuhi në filxhan çaji. Ato ngjajnë në dhomën e vizatimit. Ato përfshijnë njerëz të zakonshëm, të papushtetshëm, të papasur, vetëm njerëz normalë. Prandaj, ata ju marrin në dhomën e vizatimit, në rrugë. Dhe ai është një përshkrues i pasur i njerëzve. Ai ju bën që t’i shihni ata. E kam fjalën për Anthony Trollopin këtu, posaçërisht. Për disa arsye, këtë vitin e fundit, e kam lexuar Trollopin më shumë se secilin romancier tjetër, sepse e kisha anashkaluar për një kohë të gjatë. Mendoja, oh, Anthony Trollopi duhet të jetë romancier bajat viktorian. Dhe pastaj fillova ta lexoj, e nuk mund të ndaloja. Unë po ashtu i thashë gruas sime, Anthony Trollopi është më i mirë se sa televizioni. Kur ai e niste një tregim, ai nuk e dinte se si do të përfundonte ai tregim. Ai e zbulonte këtë teksa po shkruante. Ai e bën lexuesin të ndihet njësoj; që nuk po e dini se ku po shkoni. E shihni një situatë, i shihni lidhjet, dhe pastaj papritmas ndodh një kthesë të cilën ju nuk e prisnit.
Sa ndryshe janë, si dhe ç’ huazojnë dhe imazhet nga njëra-tjetra?
Gjithçka. Mendoj që në një dialog konstant ka dallime. Nuk po e mohoj që një mënyrë e të menduarit për këtë, shumë thjeshtë, është dallimi midis shenjave që lënë brushat në pikturë dhe asaj që ndodh kur flisni apo shkruani. Kur ju shkruani, posaçërisht në gjuhën angleze, ka një alfabet. Janë vetëm 26 shkronja, një numër i kufizuar. Kur ju pikturoni, nëse e shtroni pyetjen e njëjtë, sa karaktere janë në pikturë? Përgjigja është – pafund karaktere. Bërja e një pikture përfshin një numër të pafundmë të mundësive, përderisa të shkruarit dhe fjalimi reduktohet në 26 shkronja alfabeti. Po flas për të shkruarin alfabetik, pasi që po ashtu ka të shkruar piktografik, hieroglife, shkrim kinez e që ka bazë shumë ndryshe. Mirëpo, kjo është një mënyrë shumë e thjeshtë e të menduarit për këtë. Me fjalë, numri i karaktereve është finit. Nuk ka një letër midis A-së dhe B-së, as midis X-së dhe Y-së, prandaj ju jeni të limituar në to. Sigurisht, numri i fjalëve nuk është i limituar, mirëpo numri i shkronajve po.
Artistët vizualë duket që kanë avantazh ndaj shkrimtarëve, pasi që mund t’ia dalin pa fjalë?
Shumë interesante. Mendoj që kjo varet nga artisti. Disa janë. Kur e mendoj Jackson Pollockun për shembull, mendoj që Pollocku ishte shumë rezistues ndaj fjalëve. Ai nuk kishte nevojë për to. Ai nuk i donte. Ai kishte thënë, lëre pikturën të flasë vetë. Absorboje pikturën. Dhe kur njerëzit flisnin për to, mendoj që ai kryesisht thoshte: ‘në rregull, vazhdo bëja qejfin veten, mirëpo nuk është e nevojshme për mua; unë nuk shpjegoj asgjë’. Gjysma e dytë e pyetjes suaj se a kanë nevojë shkrimtarët për imazhe. Nuk jam i sigurt. Nuk jam i sigurt se cila është përgjigja e kësaj pyetjeje. Mendoj që asnjë shkrimtar i mirë nuk ia del pa imazhe. Shpesh, të shkruarit e keq ta jep ndjenjën që nuk ka asgjë për t’u parë aty – nuk ka asgjë për t’u përjetuar, nuk ka ndjesi në të. Prandaj, unë vetëm po tentoj që të mendoj zëshëm për këtë pyetje shumë interesante. A kanë nevojë shkrimtarët për imazhe? Literalisht jo. Nuk kanë nevojë për ilustrime, mirëpo gjuha e tyre ka nevojë që të arrijë brenda në botë, dhe kjo përfshin të parit e botës, të dëgjuarit dhe të ndierit e saj. Prandaj, nëse imazhet janë medium që sjell ndjenjën brenda në gjuhë nga metafora, përshkrimi, tingëllimi i fjalëve, atëherë po, mendoj që shkrimtarët kanë nevojë për imazhe.
Pse është hapësira po aq e rëndësishme sa koha në letërsi?
Janë aty për disa arsye. Mendoj që njëra dihet më ashiqare. Po në minutën që filloni të shkruani dhe përshkruani, ju po e prodhoni një hapësirë imagjinare në trurin e lexuesit. Ju po e përshkruani një dhomë, një peizazh, ju keni një tregim. Dhe jo të gjitha tregimet kërkojë shumë përshkrim, por mendoni për tregimin më të thjeshtë: Na ishte njëherë një vashë që kishte një kalë’. Në rregull, nuk e di se ku po shkon tregimi; ndoshta askund. Mirëpo, ju menjëherë i thoni vetes: si duket vajza? Sa e vjetër është? Çfarë ngjyre i ka flokët? Dhe si është puna e kalit? Çfarë bën ajo me atë kalë? A po e kalëron atë apo po e ushqen atë? Ku jeton kali? A ka ajo shtëpi? A është kali i shtëpisë ngjit? E madje ju ende as që jeni futur në tregim. Ju thjesht e keni krijuar ambientin. Prandaj për mua, gjuha nuk shkon shumë larg pa evokuar vende, hapësira, skena. Pastaj është një lloj tjetër i hapësirës. Nuk është hapësira e përshkrimit, por hapësira e formës. Prandaj kur ju keni një tekst, tregimi juaj publikohet ose shkruhet, ju i keni fjalët në një rend të caktuar, dhe episodet në tregim apo pjesët e tekstit në të janë në një rend të caktuar. Prandaj, në çfarë rendi duhet të jenë ato? Kjo është një pyetje që i takon lokacionit. Në një tekst, dhe teksti mund të jetë një varg, një linjë kohore, por ajo linjë është një formë hapësinore. Dhe njëri prej trukeve më të mira narrative është të nisësh nga mesi. Poetët antikë thoshin: nisja rrëfimit në mes të aksionit – in media res. Andaj, Homeri thoshte: ‘zemërata e Akilit’. Pa prit pak, zemërata e Akilit. Cili është zemërimi i Akilit? Si e dimë që Akili është i zemëruar? Pse? Ai veçse është i zemëruar? Pse është i zemëruar? Ju ndodheni midis tregimit që në vargun e parë. Prandaj fillimi, mesi, fundi janë kohorë, por ju nganjëherë mund ta merrni fundin dhe ta vendosni në fillim apo mesin në fillim. Prandaj, në këtë kuptim, edhe pse është linjë kohore, në momentin që e merrni kohën dhe thoni, ‘oh është një varg’, ju vetëm se e keni hapësinuar atë.
[caption id="attachment_1955062" align="alignnone" width="696"]
“Uliksi tall Polifemin”, pikturë e Joseph Mallord William Turnerit[/caption]
Dobia e ikonologjisë në studimin e letërsisë
Mendoj që e ndihmon studiuesin e letërsisë që të përsiatë në rolin e imazheve në letërsinë që po e studion. Çfarë lloje metaforash apo figurash stilistike po operojnë në tekst? Çfarë lloje skenash duhet të imagjinohen nga lexuesi? Disa shkrime e rrëfejnë tregimin direkt. Na ishte njëherë, diçka ndodh. Të tjerat janë më dramatike dhe përfshijnë citimin e fjalimit. Disa, sigurisht, futen në mendjen e rrjedhës së vetëdijes, dhe ju fusin në mendjen e një karakteri. Nuk janë duke folur, por janë duke menduar. Dhe lexuesit i ofrohet qasje nëse autori është ai që di gjithçka dhe sheh gjithçka. Autorësia e gjithëdijshme jua lejon ta dini se çfarë po mendon një person në narracion. Prandaj, ka shumë mënyra të qasjes së gjuhës brenda gjuhës, mendimit brenda fjalëve, përvojave, vendeve, skenave, ambientit dhe tingujve po ashtu. Ne nuk duhet të harrojmë, që nganjëherë kur mendojmë për imazhet dhe fjalët, ne biem në binaritetin e verbales dhe vizuales – e kohës dhe hapësirës, e syrit dhe veshit. Por më pëlqen ta theksoj që veshi është shumë i rëndësishëm. Gjithashtu, kur jeni duke lexuar, ju jo vetëm që jeni duke parë, ju po ashtu jeni duke subvokalizuar. Dhe nëse lexoni me zë, sigurisht që ajo gjë bëhet eksplicite. Nëse lexoni në heshtje, prapë tingulli i fjalëve po lëviz përmes mendimit tuaj. Prandaj, nuk është nevoja që të thuhet me zë në mënyrë që secili ta dëgjojë.
Është filmi fëmija ilegjitim i letërsisë dhe artit vizual?
Më pëlqen metafora juaj. Fëmija jashtëmartesor. Pse jo fëmija legjitim? Ndoshta ishin të fejuar për një kohë të gjatë në disa mënyra. Stripat ishin ndikimet e mia narrative të fëmijërisë. Më pëlqente të lexoja. Kisha qindra stripa togjet e të cilëve më rrethonin. Dhe sigurisht, ato janë përbërje të fjalëve dhe imazheve. Kjo mund të jetë arsyeja se pse e dua Blake-n aq shumë, edhe pse të tijat ishin shumë më të çuditshme dhe të zorshme se sa stripat. Siç e dini, stripat përbëhen nga imazhet, por edhe nga fjalët. Para filmave, unë drejtohesha te stripat por ishte po ashtu edhe teatri ku ju mund të shihni dhe dëgjoni veçse një kombinim fjalësh dhe imazhesh, gjestesh, kostumesh, ambientesh dhe fjalimesh. Disa prej filmave të hershëm nuk ishin asgjë përpos xhirimi i një drame, i një spektakli teatral. Mirëpo, me evoluimin e kinemasë, mendoj që kinemaja shumë shpejt tha që nuk po xhirojmë vetëm drama teatrale. Nganjëherë një dramë mund të bëhet film, mirëpo shpesh me shumë aspekte të ndryshme, sepse spektatori në një teatër nuk është spektator i njëjtë si ai në kinema. Kamera kornizon gjithçka, dhe kamera mund ta afrojë një pamje, ta largojë. Spektatori në teatër mund të përqendrohet te një aktor e pastaj te tjetri. Mirëpo ata janë të gjithë të madhësisë së njëjtë. Të gjithë janë në kornizën e njëjtë. Kështu, kinemaja e merr aspektin vizual dhe e bën shumë më dinamik. Prandaj, nëse mendoni për skenën që ka një kornizë të tillë, atëherë mbetet njësoj. Aktorët lëvizin brenda kornizës, mirëpo në filma, korniza lëviz brenda dhe jashtë.
Vendi që zënë MEME-t si kombinim imazh-fjalë?
Mendoj që origjina e memeve realisht është në kombinimin e fjalëve dhe imazheve si puna e emblemave. Në shekullin e XVII-të kishte libra emblemash që pyesnin: Si duket maturia? Ja një emër abstrakt, maturia. Pastaj erdhi William Blake dhe tha që maturia është një plakë e pasur dhe e shëmtuar të cilën e lyp për grua paaftësia. Është një imazh shumë ironik dhe sarkastik i maturisë, është një personifikim. Ideja e memeve për të kombinuar fjalët dhe imazhet në një kombinim të kujtueshëm në mënyrë që të mos harroni - një tjetër vend ku një kombinim i tillë shfaqet është në reklama, në mënyrë që t’ju bëjnë të kujtoni diçka dhe ta aktivizoni dëshirën tuaj për të. Pra, brendet veçse janë meme. Ideja që ne disi krijojmë rrathë të kuptimit, kombinime mes fjalëve dhe imazheve që nuk mund t’i heqim nga mendja, është paska sikur kur zgjoheni në mëngjes dhe e dëgjoni një melodi në radio dhe pastaj gjatë gjithë ditës ju e riluani atë melodi në kokën tuaj – nuk mund ta hiqni nga koka. Është një lloj kujtese pothuajse e pavullnetshme ku ju nuk keni zgjedhje. Në fakt, ju duhet që ta shpërqendroni veten tuaj duke e detyruar një kujtim të ri që t’ia zë vendin. Prandaj, nuk e di nëse memet janë të mira apo të këqija. Në përgjithësi, nuk do të thosha as që janë të mira, por as që janë të këqija. Mirëpo, sigurisht ideja është që ato janë njësi të kujtesës që zakonisht përfshijnë edhe fjalë edhe imazhe, e nganjëherë edhe tinguj.
