Lajmet e fundit
Bruce Robbins, autor[/caption]
Dua ta nis me një pyetje nga një pozicion personal. Të qenët kozmopolit, apo qytetar bote, është njëfarë ndjenje paradoksale për mua. Ndihem sikur jemi të njëjtë por prapë po aq të ndryshëm. Si duhet ta zgjidh këtë paradoks, apo nuk kam pse?
Është një pyetje shumë e mirë. Mendoj që është mirë që e keni [këtë paradoks], dhe nuk mendoj që mund ta zgjidhni në ndonjë mënyrë të lehtë. Mendoj që është përplot me kundërthënie. Një gjë që do ta them - dhe nuk e di nëse është relevante në situatën tuaj në Kosovë por ka shumë gjasa që është kështu – është se ndihem i pavendosur. Është e qartë që version im i kozmopolitizmit, cilido që të jetë, është shumë amerikan. Ajo nga ku buron kjo gjë personalisht është që jam rritur duke u ndier që Shtetet e Bashkuara po i përkrahnin të gjithë njerëzit më të këqij në botë. Kishte një lloj dhimbje personale që më përfshinte mua pasi që po bëhej në emrin tim. E kjo mund të ketë kuptim të dyfishtë pasi unë jam edhe hebre, dhe ndihesha që Izraeli po ashtu po bënte gjëra të tmerrshme në emër të hebrenjve. Prandaj, është sikur kozmopolitizmi ishte pikë së pari për mua kësisoj: Shihi këto dy shtete në një mënyrë ose tjetër duke më përfshirë mua dhe duke bërë gjëra të tmerrshme. Por ky nuk është një internacionalizëm i vërtetë. Nuk është universal. Jam unë si amerikan, unë si hebre, i zemëruar së tepërmi prej gjërave që këto dy kombe po i bëjnë në emrin tim. Dhe në të njëjtën kohë, jam paksa patriot, dhe nuk më vjen turp nga kjo gjë. Mendoj që ka shumë njerëz të varfër në Amerikë të cilët po vuajnë, për shembull në Shtetet e Bashkuara, dhe mendoj që armiqtë e mi politikë po i bëjnë të vuajnë. Dhe do të doja t’i ndryshoja politikat në ShBA, në mënyrë që bashkëqytetarët e mi dhe banorët këtu ta çojnë një jetë më të mirë, ta zëmë, sikur të kishin më shumë institucione të mirëqenies sociale siç i keni në Evropë, e që sinqerisht nuk i kemi ne këtu. Dhe pastaj, them, në rregull, ky nuk është kozmopolitizmi i vërtetë. Jam duke tentuar të bëj diçka për njerëzit që jetojnë në këtë shtet me mua, dhe në të njëjtën kohë, sigurisht, po tentoj që të mendoj brenda kapaciteteve të mia të kufizuara sepse askush nuk e di se çfarë po ndodh gjithkund. Në fakt, secili prej nesh me shumë gjasë di shumë pak se çfarë po ndodh gjithkund. Mirëpo, brenda asaj që e di, tentoj që të kujdesem për mirëqenien e njerëzve që nuk janë bashkështetas të mi. Dhe në të njëjtën kohë, dua që të luftoj politikisht për mirëqenien e bashkëqytetarëve të mi. Pra, janë të dyja gjërat. Nuk mendoj që është një kundërthënie e zgjidhshme.
Pse kryesisht ithtarët më të mëdhenj të internacionalizmit dështojnë ta shpërndajnë vëmendjen proporcionalisht në botë? Pse ka vëmendje më shumë në luftërat e konfliktet që ngjajnë ta zëmë në Evropë se në Afrikë e Lindje të Mesme? Çfarë mund të na mësojë etika internacionaliste në këtë rast?
Mendoj që etika internacionaliste na mëson që të jemi më pak, siç ne e quajmë, eurocentrikë. Me eurocentrizëm e përfshij edhe veri-atlantikun bashkë me Evropën. Njëri prej mësuesve dhe miqve të mi ishte Edward Saidi, dhe nuk e di nëse emri i tij ka ndonjë kuptim në Kosovë. Ai ishte më shumë se një studiues. Ishte edhe shkollar, edhe aktivist. Dhe ishte aktivist në emër të bashkëvendësve të tij palestinezë. Mirëpo, ai ishte shumë kritik ndaj militarizmit amerikan në botë, dhe tentoi që të na inkurajonte që të jemi më pak eurocentrikë, të mendojmë më shumë se çfarë po ndodh në shumë pjesë të botës për aq sa kemi hapësirë në kokat tona. Ai po ashtu ishte i ndikuar nga miku i tij, Noam Çomski, i cili është një universalist në atë kuptim, dhe i cili nuk ka kohë për interesim të veçantë për Evropën në shpinë të asaj se çfarë po ndodh në vendet tjera. S’ka standarde të dyfishta. Por më lini ta mbaroj këtu dhe shtrojeni pyetjen e radhës.
A mund të krijohet një sinergji midis internacionalizmit kulturor dhe atij politik?
Kjo është një pyetje e vështirë. Unë jap mësim në departamentin e letërsisë, dhe jam shumë më komod me versionet kulturore të – le ta quajmë internacionalizmit ose kozmopolitizmit. Unë në fakt nuk e quaj globalizëm. Nuk jam i sigurt nëse kam të drejtë për këtë gjë, mirëpo për mua, globalizmi është një ideologji korporatash, apo jo? Është një ideologji kapitaliste. Prandaj, do t’i lë ata që ta mbajnë këtë term, dhe unë do t’i përdor si është më së miri termat tjerë si internacionalizmi dhe kozmopolitizmi. Po që mendoj që edhe në politikat ndërkombëtare, apo siç i quajmë, politikat e jashtme, varet në të fituarit e pëlqimit të njerëzve të zakonshëm, të përfitimit të vetëdijes së thjeshtë – quajeni opinion publik. Dhe është opinioni publik ku versioni kulturor e ka mundësinë e bashkimit me versionin politik, apo jo? Nëse ndillni mjaftueshëm ndjesi në opinionin publik që nuk është në rregull të bëhen disa gjëra, për shembull, nëse keni një shans që vërtet të keni impakt mbi politikat e përkrahjes amerikane për Izraelin, për shembull. Ndiej sikur shoh dëshmi të kësaj, që vërtet ka qenë një sasi e caktuar presionit e ushtruar mbi atë që ishte politikë dypartiake: “Thjesht le ta mbështesim Izraelin pa u menduar”, dhe, nuk mendoj që ata mund ta bëjnë më këtë gjë. Nuk mund të them që njerëzit kulturorë mund ta marrin të gjithë meritën për këtë, mirëpo ne sigurisht mund të marrim ca merita.
Njëra prej arsyeve kryesore se pse njerëzit krijojnë lidhje emocionale dhe kuptimplota me konceptin abstrakt të kombit janë heronjtë kombëtarë. A ka nevojë globalizmi për heronjtë e vet?
Interesante. Unë sapo citova dy heronj që i konsideroj heronj internacionalistë, Edward Saidin dhe Noam Çomskin. Prandaj, është e vështirë për mua që të them: jo, nuk kemi fare nevojë për heronj. Por nuk mendoj që na nevojiten ata neve sa ata, atyre. Mund të ketë solidaritet midis njerëzve emrat e të cilëve nuk i dini, dhe mendoj që një gjë e tillë mund të funksionojë. Nuk e di, keni ju emra në mendje që duhet t’i shënoj dhe të zbuloj më shumë rreth Evropës? [Jo!] Epo, në rregull. Njëjtë jemi të dy – jemi në situatë të njëjtë.
[caption id="attachment_1938279" align="alignnone" width="683"]
Mendimtari Edward Said[/caption]
Ju thoni që nacionalizmi është në hall sepse, mes arsyeve të tjera, format e reja nuk e kanë përkufizuar “kapacitetin për organizim transnacional”. Si munden këto forma të reja ta sjellin një përkufizim të përshtatshëm të internacionalizmit?
Nuk mendoj që mund t’i përgjigjem kësaj pyetje ashtu si e keni shtruar. Mirëpo, ndoshta kjo përgjigje do t’i përgjigjet shqetësimit tuaj. Mua më duket që lëvizja ambientaliste më ofron ca shpresë, dhe është e qartë që vepron kundër diçkaje që është njëmend planetare, e që e prek gjithsecilin në Tokë. Sigurisht, përgjegjësia për ngrohjen globale është shumë, shumë e pabarabartë, siç e dimë. Shtetet si ShBA-ja, Kina dhe Rusia, janë përgjegjëse shumë më shumë se sa, le të themi, Kosova për shembull. Mirëpo është një problem vërtet universal e i cili mendoj që njihet universalisht. Mua më duket që ka mundësi për lidhje organizative rreth këtij problemi. Ne vijmë nga shtete të ndryshme por megjithatë mund të bëhemi bashkë dhe në fakt, jo vetëm që mundemi, por edhe duhet që ta bëjmë këtë nëse presioni do të ushtrohet mbi njerëzit e duhur.
Ju e keni publikuar këtë libër më 1998. Ngjarjet e mëdha në botë që kanë ndodhur më pas, si 11 Shtatori, lufta në Ukrainë tash, ju kanë bërë që t’i rikonsideroni këto ide dhe qëndrime?
Midis tjerash, pata menduar që e pata shkruar këtë libër më 1998, e që do të thotë se nuk e dija se çfarë kishte për të ndodhur më 1999 kur bombat ranë në ish-Jugosllavi. Hamendësoja, po të isha një kosovar, nuk e di se çfarë do të kisha menduar rreth këtij argumenti. Mendoj, që më takon mua që t’ju intervistoj juve dhe jo ju mua. Prandaj, sigurisht, mendova që me ngjarjet që kanë ndodhur po aty ku ndodheni ju, nuk e di se si duket ky argument. Versioni i tij për të cilën po mendoja para se ju të më kontaktonit ishte që, sigurisht shumë mendojnë që Ukraina absolutisht duhet të mbrohet. Sigurisht, ShBA-ja dhe shtetet tjera evropiane po e furnizojnë Ukrainën me armë pa të cilat nuk mendoj se do të mund ta mbronte veten, dhe më ofron shumë rehati për mua që ta mbroj bazikisht një version të zhvendosur të ushtrisë amerikane. Ushtarët amerikanë nuk po luftojnë, mirëpo prodhuesit amerikanë të armëve dhe ushtria janë të lumtur. Mund të testojnë armë të ndryshme. Në përgjithësi, nuk jam i lumtur për gjëra si kjo, përpos asaj që vërtet mendoj se Ukraina njëmend ka nevojë për mbrojtje. E imagjinoj që ju e ndieni të njëjtën gjë. Fatkeqësisht nuk po ju intervistoj juve, dhe nuk do të mund ta zbuloj këtë.
Po pandemia e kovidit, na ka bërë më të bashkuar si bashkëqytetarë të botës, apo i ka ushqyer vetinteresat nacionale? A është kriza ambientale argument më i fortë që planeti është në të vërtetë shtëpia jonë e parë dhe kryesore, përtej idesë së kombit?
Sigurisht, në një nivel, planeti është shtëpi jonë. Prandaj po i përjetoj kundërthëniet e mia në momentin e tanishëm, dhe jo një të ardhme utopike. Për momentin, institucionet që kanë mundësi që të veprojnë në botë – mes këtyre veprimesh edhe ta limitojnë ngrohjen globale – janë institucionet shtetërore. Prandaj, mendoj që ne duhet të përpiqemi brenda atyre institucioneve dhe të ndihemi që ato institucione janë shtëpia jonë tani për tani. Ato janë vendi ku ne në fakt mund të kryejmë punë. Ama prapë, do të duket paksa kundërthënëse, por nëse do të jemi vërtet kozmopolitë për ambientin, ne po ashtu duhet të investojmë në shtetin tonë, në makineritë e shteteve tona, që shteti ynë të veprojë.
Pse zgjodhët bash fiksionin e John Bergerit për t’i ndërtuar disa prej argumenteve tuaja në këtë libër?
Kur flasim për heronjtë, ai është njëfarë figure heroike për mua – për një sërë arsyesh. Njëra prej gjërave që e kërkojmë prej heronjve është që ata të tentojnë ta jetojnë një jetë autentike, dhe pasi që nuk besoj në një botë joautentike, jetët autentike janë të mundshme. Unë nuk kënaqem, supozoj, në urinë për heronj po aq sa do ta bëja një gjë të tillë sikur të besoja që ai autenticitet është i mundur. Por në një nivel, Berxheri afrohet më shumë se kushdo që e njoh në tentimin për ta jetuar jetën që është në pajtim me besimet dhe përkushtimet e tij. Prandaj, të ikësh për të jetuar në një fshat të vogël, duke e ndarë punën me njerëzit që e kanë lëruar tokën, dhe të kujdesesh përgjithmonë për kafshët, dhe ta lidhësh veten me këto gjëra, kjo ka qenë për mua shumë tërheqëse, mirëpo, njëkohësisht edhe të shkruarit, e shkruarit, e shkruarit në solidarizim me lëvizjet anembanë botës, sepse ja ku e kemi një internacionalist dhe kozmopolit të vërtetë në kuptimin më të mirë. Pra, në një anë, shumë besnik ndaj fshatit të tij të vogël në alpet franceze, dhe në anën tjetër, shumë i përkushtuar ndaj lëvizjeve në botë. Mbi të gjitha ishte gjithashtu një shkrimtar shumë i mirë. Dhe kjo mund të vlejë diçka.
[caption id="attachment_1938278" align="alignnone" width="794"]
Autori dhe kritiku John Berger[/caption]
Pse dhe si diaspora mund të shërbejë si urë lidhëse midis patriotizmit dhe internacionalizmit?
Po, kjo është një mënyrë shumë e mirë për ta thënë. Është sjellë argumenti që nuk ka kozmopolitë të vërtetë, që kozmopolitizmi është një abstraksion i deduktuar nga një lloj filozofie universale kantiane, një filozofie morale, dhe nuk ka njerëz në të. Po pse t’i kushtohet vëmendje pra nëse qenkan vetëm filozofët, sinqerisht, të cilët po i deduktuakan parimet kozmopolite? Diaspora është përgjigja ime ndaj asaj kritike, sepse mendoj që shumë njerëz kanë qenë në lëvizje në këtë shekull, në shekullin e fundit, dhe ata ndihen që nuk janë udhëtues elite të cilët thonë që ‘do të ishte mirë të pimë kokteje në ballkon me pamje kah Nili’, apo ‘eja të shëtisim në Nil’. Ka njerëz të cilët kanë qenë të larguar nga atdheu i tyre kryesisht nga forcat ekonomike, por të cilët rrinë afër me vendlindjet e tyre, dhe po ashtu e krijojnë një lidhje me vendin ku jetojnë. Pra angazhimet, solidarizimi dhe besnikëritë e shumëfishta mbivendosen. Dhe mua më duket, në fund të fundit, një hipotezë që ia vlen të zhvillohet më tutje që nëse vini nga shteti X, por jetoni në Shtetin Y, ju dini diçka për shtetin X, ju po ashtu dini diçka për shtetin Y, ju bashkëndieni me shtetin X, por ju po ashtu keni mësuar të bashkëndieni me shtetin Y. Ka një formë shumë konkrete, empirike dhe të verifikueshme kozmopolite këtu. Ju nuk i jepeni asnjërit prej këtyre shteteve në mënyrë absolutiste, por ju mund ta shihni njërin prej pikëpamjes së tjetrit, dhe ka një dobi empirikisht të verifikueshme, e unë po e quaj kozmopolitizëm.
Thoni që të gjitha unversalizmat janë të ndyrë, por që “vetëm universalizmat e ndyrë mund të na ndihmojnë kundër fuqive dhe agjentëve të atyre edhe më të ndyrë”. E bën kjo universalizmin, nëse jo ideal, një domosdoshmëri brenda një realiteti me të meta?
Kur e kam thënë këtu, kryesisht mendoja që – epo duhet t’i kthehem librit, të cilin s’e kam vizituar së fundmi – po thosha në një mënyrë tjetër që jua thashë më herët, që e di që versioni im i kozmopolitizmit është version amerikan. Është version provincial, lokal apo jo? Del nga të qenët i rritur me fuqinë amerikane, të qenët joaprovues i fuqisë amerikane, mirëpo po ashtu në disa mënyra të qenët i korkolepsur në fuqinë amerikane. Po e imagjinoj që në Kosovë nuk po mendoni për pyetje të tilla si bombardimi i shtetit X ose bombardimi i shtetit Y. Nuk e imagjinoj që ka shumë debat se a duhet të përfshihet Kosova ose jo ta zëmë në Amerikën Jugore. Mund të jem gabim. Mirëpo, universalizmi është i ndyrë në kuptimin që është vërtet lokal. Është shumë i lokalizuar në problemet e ShBA-së. Dhe në mënyrë ideale, supozoj që do të ishte një universalizëm i vërtetë. Kështu siç është, është provincial. Kjo është sigurisht njëra prej demonstrimeve që doja t’i bëja. Mirëpo, nuk besoj që jetojmë në një botë të pastër, prandaj mendoj që të gjithë duhet të nisemi prej nga vijmë. Ju filloni me të dhënat që i merrni nga vetë situata në shtetin tuaj, në lokalitetin tuaj, dhe ju planifikoni nga aty. Prandaj, është e ndyrë, nëse ndyrja është fjala e duhur, në kuptimin që ju do të jeni të kontaminuar apo të afektuar nga të dhënat e vetë lokalitetit tuaj. Hamendësoj që argumenti im do të ishte kundër idesë së pastërtisë – e që është: nuk mund të bëj asgjë sepse vërtet gjithçka çfarë them përcaktohet nga ajo prej nga vij. Kjo është e vërtetë për të gjithë. Ne të gjithë jemi të ndyrë në atë kuptim, mirëpo kjo nuk do të thotë që ne nuk dalim dhe themi atë që duam ta themi për çfarëdo që duam të flasim. Kjo është e vërtetë për ju, për mua dhe është e vërtetë për të gjithë.
