Lajmet e fundit
Se pse misnomerët arrijnë të rehatohen në gjuhën tonë të përditshme dhe në mund të shmanget një gjë e tillë, Rugova përgjigjet me pyetjen nëse realiteti është diçka që duam ta paraqesim objektivisht, apo nëse duam ta dizajnojmë një të tillë te të tjerët varësisht se si na konvenon.
“Së këndejmi, zgjedhja mes efikasitetit dhe efektshmërisë do të varet nga ky kontekst: a duam të kumtojmë realitet apo duam të konstruktojmë një të tillë?!”.
“Natyrisht, e kemi parasysh se një pjesë e kësaj nuk është kaq e thjeshtë: një pjesë është e lidhur edhe me gjendjen e folëses, me shkallën e abstraksionit gjatë të menduarit e kështu me radhë”.
“Kjo bën që komunikimi shpeshherë të jetë i zhdrejtë (shih Pinker 2007, Rugova 2020) dhe këtu i kthehemi pyetjes së parë”.
“Kontekstet e gjuhës paska mundësi të jenë individuale (gjendja e folëses) dhe sociale (rrethimi i përgjithshëm shoqëror), kështu që një konfiguracion gjuhësor varet nga një sërë rrethanash. Ndër to mund të veçojmë a.) mënyrën se si i kuptojmë abstraksionet dhe b.) ideologjitë tona”.
Sa i përket termit katunar, Rugova ka një vëzhgim të mprehtë se si ka ardhur puna deri këtu që katundaria të lidhet nyje me paragjykimin e prapambetjes. Ai thotë se është pikërisht të qenit antonim i fjalës qytetar që e ka prurë në derexhenë e tashme, kjo pasi që qytetaria në shqip bart dy kuptime: të zhvillimit dhe ngritjes shoqërore si dhe atë të vendndodhjes gjeografike.
Prandaj, dështimi për ta bërë dallimin mes këtyre dy kuptimeve të fjalës qytetari, apo synimi i dikujt të lindur në qytet për të tentuar ta ngrehë veten vetëm në saje të pozicionit gjeografik dhe jo rritjes së tij individuale krijon këtë huti.
“E morëm shembullin katunar. Fjala i qytetëruar ka kuptimin social të rafinimit dhe të kultivimit, por është lidhur me nocionin gjeografik qytetar dhe prej këtu, hopa katunar si e kundërta e qytetar”.
“Në një anë kemi paaftësinë e individëve për ta kuptuar abstraksionin dhe për të nuancuar detajin (social – gjeografik) dhe, në anën tjetër, kemi edhe ideologjinë – një klasë e caktuar që jeton në një rrethim gjeografik të dhënë stigmatizon klasën tjetër dhe me këtë përpiqet të ‘konstruktojë realitet’, duke e nxjerrë veten si klasë me prestigj e pushtet”.
Filozofi Sead Zimeri thotë që ka shumë arsye pse misnomerët ekzistojnë, dhe të cilët i konsideron pjesë të natyrshme të gjuhës që vijnë nga procesi i ndryshimit shoqëror, mungesa adekuate e njohurive për gjënë e emëruar, dëshira për të dominuar dhe për arsye të tjera.
“Gjeneza e numrave arabë është indiane por ata njihen si numra arabë, sepse arabët i sollën në Perëndim. Nuk ka dëm të përdoren misnomerat, përderisa kihet parasysh që ata janë emërtime të gabuara apo përdoren gabimisht, por që megjithatë në disa raste e bëjnë komunikimin dhe të kuptuarit e dyanshëm të mundshëm”, thotë Zimeri për Klankosova.tv.
“Kur themi katastrofë natyrore ne e përdorim fjalën katastrofë gabimisht por megjithatë kuptohemi për çka po flasim. Misnomerat është vështirë të ndryshohen, pikërisht sepse ato janë bërë pjesë e gjuhës dhe kulturës së asaj gjuhe, dhe për ta ndryshuar nevojitet jo vetëm ndryshimi i misnomerit por duhet dëshmuar që misnomeri është pengesë reale, bllokon kuptimin e diçkaje duke e shtrembëruar atë aq shumë saqë nuk mund ta studiojmë fenomenin drejtë, si për shembull misnomeri materia e zezë (black matter), apo sepse ato bëhen pengesë për trajtimin me respekt të tjetrit, në ç’rast jo vetëm misnomeri por edhe mënyra se si e shohim tjetrin duhet të ndryshohet, sepse pa u ndryshuar mënyra nuk ndryshohet as misnomeri”.
“Pra, ka misnomere që nuk janë të dëmshëm e që e mundësojnë kuptimin pavarësisht që nuk janë emërtime korrekte por ka të tillë që janë të dëmshëm e që e pengojnë komunikimin, që shprehen si eufemizma apo si fjalë qëllimi i përdorimit të së cilave nuk është të kuptuarit por dominimi. Këtu hyn kritika kundër korrektësisë politike”.
Kur bëhet fjalë për korrektësinë, Zimeri beson që gjërat duhet thënë me korrektësi pasi kjo e fundit nuk e pengon të kuptuarit por dominimin e tjetrit.
“Sa i përket korrektësisë unë besoj që gjërat duhet të thuhen me korrektësi, dhe korrektësia nuk e pengon të kuptuarit, por dominimin e tjetrit. Korrektësia lind jo nga nevoja apo dëshira për ta evituar ndonjë kuptim, për ta pamundësuar kuptimin dhe komunikimin, gjë që është absurde, e as nga nevoja për ta mbuluar apo fshehur ndonjë fakt që po u zbulua do ta nxjerrë ndonjë të vërtetë të panjohur deri tani”.
“Këto janë justifikime që bëhen nga ata që duan ta arsyetojnë sulmin dhe agresivitetin e tyre, ushtrimin e pushtetit jo legjitim mbi grupet e dominuara”.
Madje, Zimeri vetë akuzën për korrektësi e konsideron misnomer që shpesh vihet në shfrytëzim në ballafaqimet politike.
“Akuza për korrektësi është misnomër, eufemizëm që përdoret zakonisht në arenën politike kundër atyre që janë të diskriminuar dhe të dominuar, për t’i dominuar më shumë. Përdoret për ta shantazhuar kundërshtarin politik, për ta mundur atë, për ta delegjitimizuar, për ta bërë të tërhiqet nga lufta e tij. Është prirje autoritariane”.
“Korrektësia është misnomër që i është imponuar grupeve të dominuara në shoqëri, që gjoja ata po bëjnë presion tek grupet dominante që të behen korrekt në mënyrës se si flasin për grupet e dominuara. Grupet dominante e interpretojnë ideologjikisht korrektësinë si përjekje për ta detyruar të fortin t’i fshehë dhe të mos flasë për dukuritë negative dhe krimet që ndodhin në grupet e dominuara”.
“Pra, korrektësia këtu përdoret si një lloj shantazhi që klasat e dominuara i bëjnë klasave sunduese, për të mos i emëruar gjërat me emrat e tyre. Ironia është që një misnomër përdoret për ta sqaruar kinse kërkesën për korrektësi si kërkesë për misnomera të ri, për emërim të gabuar të dukurive në grupe të margjinalizuara”.
“Në fakt çka kërkohet është e kundërta, që gjërat të vlerësohen drejtë, pra në mënyrë korrekte, të drejtë, sepse pikërisht vlerësimi jo korrekt vështirëson kuptimin dhe komunikimin. Kërkesa për korrektësi pra është kërkesë për paanësi, kërkesë për kuptim dhe komunikim”.
Zimeri konstaton që nuk është as e nevojshme dhe as e pëlqyeshme që të zgjedhim midis të qenët korrekt dhe të qenët i kuptuar pasi që, sipas tij, kuptimi varet nga të qenët korrekt.
"Ai që nuk është korrekt, ai nuk kupton, sepse ai nuk është i interesuar të kuptojë por të dominojë, të shkatërrojë, ta pamundësojë të kuptuarit”.
“Prandaj edhe kërkesën për korrektësi, që asnjëherë në fakt nuk është formuluar nga të margjinalizuarit si kërkesë për korrektësi, duhet kuptuar si kërkesë për drejtësi. Ajo kuptohet si kërkesë për korrektësi nga dominuesi sepse ashtu e neutralizon, e ç’armatos kërkesën për drejtësi, duke e paraqitur dhe interpretuar në një plan semantik të ndarë nga kërkesa për drejtësi.”.
“Kështu fokusi në vend që të bie mbi padrejtësinë që e bën dominuesin fajtor, ajo bie mbi të dominuarin duke e paraqitur atë si agresor, si të paarsyeshëm, si irracional, si të çmendur, si dhunues, si histerik, e kështu me radhë”.
“Në këtë kuptim i dominuari nuk është për korrektësi, por është kundër korrektësisë sepse korrektësia që ai nuk e kërkoi po e bën atë fajtor për situatën të cilën ai nuk e ka krijuar. Kultura seksiste, për shembull, infantilizon gruan, dhe histeria e gruas nuk mund të kuptohet si kërkesë për korrektësi, por si kërkesë për drejtësi dhe barazi”.
“Kuptimi që dominuesit ia japin korrektësisë kërkon që fajin për histerinë e gruas t’ia lë gruas, që burri të ketë të drejtë t’ia thotë gruas që ajo është histerike, dhe që histeria e saj është e saj, e natyrës së saj. Për gruan kjo është akuzë, jo kuptim, është mënyrë e dominimit jo e kuptimit”.
“Refuzimi për ta parë kërkesën për drejtësi si kërkesë për drejtësi e jo kërkesë për korrektësi e bën pozitën e dominuesit të brishtë, sepse kështu shfaqen çarjet në diskurset e dominuesit. Ai bën gjithçka që t’i ruajë privilegjet e tij, prandaj edhe e krijon gjuhën që i duhet për ta mbajtur nën thundër atë që kërcënon ta marrë privilegjet. Të jesh korrekt ndërkohë nuk do të thotë ta fshehësh të vërtetën, por ta tregosh në tërësinë e saj”, përfundon Zimeri.
Rugova dhe Zimeri në shpjegimet e tyre ofrojnë një pasqyrë të shumicës së shtresimeve që çojnë te gjuha apo te të cilat çon gjuha - aspektin linguistik, ndër-ndikimin shoqëror, si dhe marifetin politik që shpesh fshihet prapa përdorimit të gjuhës.
Natyrisht, shqetësimi parësor nga ku lindi kjo temë ishte barra etike që rëndon mbi gjuhën - rastet kur gjuha sjell problem të cilin mund ta zgjidhim pikërisht përmes saj.
Mark Twain thotë që “dallimi midis fjalisë gati të duhur dhe fjalës së duhur është si dallimi midis rrufesë (lightning) dhe xixëllonjës (lightning bug)”. Dallimi i madh në funksion, identitet, përmasa dhe në karakteristika midis termeve që i bëjmë të tingëllojnë ngjashëm apo të funksionojnë si të ndërkëmbyeshme mund të rezultojë si efekt tepër negativ anësor midis raporteve tona ndër-kategorike. Puçi finalizohet me 'tanke', por përherë nis me fjalë.
Gjuha mundëson komunikimin i cili është çelësi dhe motori i evoluimit intelektual, shoqëror e shkencor të njerëzve dhe që e bën dallimin e pashmangshëm dhe avantazhin astronomik midis tyre dhe krijesave tjera që gjallojnë në Tokë. Sofistikimi dhe preciziteti i mjaftueshëm i komunikimit e kanë mundësuar përparimin që bota e njeh sot. Por prapë, gjuha është e cenueshme dhe është e mallkuar që të mos jetë kurrë e përsosur. Ama, e fisme është nisma për t'iu përqasur gjuhës si shkencë ekzakte në raste të caktuara kur lëndohet mirëqenia e një kategorie shoqërore.
Ajo që e bën gjuhën më tërheqëse është natyrshmëria dhe elasticiteti i saj, prandaj është edhe e pamundur por edhe e pahijshme të kërkohet një modë robotike në të shprehur kur ekziston tërë ai fleksibilitet kreativ në komunikimet tona ditore. Por, në raste të caktuara duhet sakrifikuar atë fleksibilitet që ndoshta pa qëllimshëm mund të manifestohet në formë mikroagresioni apo kur ai i përforcon narracionet e gabuara mbi individë e grupe shoqërore.
Çfarë mbetet dinjitoze për ta bërë është të qenët korrekt - apo tentimi për të qenë i tillë - sepse vetëm me korrektësi mund t’i shmangim misnomerët e caktuar dëmi i të cilëve nganjëherë i tejkalon kufijtë e semantikës dhe vete për t'i kontaminuar edhe ujërat shoqërorë duke mirëmbajtur e ushqyer stigma ndaj gjinive e nën-përkatësive të tjera, duke kashtosur etiketa mbi shpinat e tyre, e duke e ngrehur gjuhën si hendek e jo si urë mes njerëzish.
