James-Ker Lindsay: Kompromisi Kosovë-Serbi – ndarje ose autonomi për serbët e Kosovës

Pesëmbëdhjetë vjet pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës dhe dhjetë vjet pas Marrëveshjes historike të Brukselit, zgjidhja përfundimtare e mosmarrëveshjes ndërmjet Serbisë dhe Kosovës duket të jetë një qëllim i largët. Përkundër një lëvizjeje të dukshme përpara me propozimin franko-gjerman të paraqitur së fundi, zhvillimet e fundit erdhën pas një serie krizash në veri të Kosovës dhe një prishje të normalizimit tashmë të arritur. Cila është perspektiva e dialogut Serbi-Kosovë dhe cilët mund të jenë hapat e ardhshëm përpara? A do të duhet Serbia ta njohë pavarësinë e Kosovës dhe çfarë mund të fitojë në këmbim? “European Western Balkans” foli për këtë me James-Ker Lindsay, profesor në Shkollën e Ekonomisë dhe Shkencave Politike në Londër, dhe një ekspert i njohur për konfliktet etnike me ekspertizë në Evropën Juglindore, transmeton Klankosova.tv. EWB: Tashmë jemi 10 vjet nga marrëveshja e Brukselit ndërmjet Serbisë dhe Kosovës nga viti 2013, por duket se po shkojmë nga kriza në krizë në vend që t'i afrohemi zgjidhjes. Si i shihni perspektivat për marrëveshjen e normalizimit në këtë pikë? James Ker-Lindsay: Nuk ka dyshim se pozita ku jemi sot është sigurisht shumë ndryshe nga ajo që shumica prej nesh mund të kenë pritur. Duke pasur parasysh se po i afrohemi 15 vjetorit të shpalljes së pavarësisë, shumica e vëzhguesve do të kishin menduar se deri tani, në një mënyrë apo tjetër, do të kishim pasur një lloj zgjidhjeje përfundimtare – ose të paktën një zgjidhje që palët mund të jetojnë me një marrëveshje përfundimtare në pritje. Dhe sigurisht, ajo që kemi parë është se 10 vitet e fundit kanë qenë zhgënjyese. Sot, rajoni po kalon nga një krizë në tjetrën. Dhe tani dëgjojmë se ka propozime të reja në tryezë. Por nga ajo që është zbuluar deri më tani, nuk mendoj se janë të realizueshme. Në përgjithësi, mendoj se ka një mungesë reale të të menduarit imagjinativ se si të zgjidhet ky problem. Pra, 15 vjet pasi Kosova shpalli pavarësinë, dhe 10 vjet pas marrëveshjes së Brukselit, ne duhet të jemi shumë, shumë të zhgënjyer dhe të shqetësuar për mungesën e progresit. EWB: Dhe, si e shihni zgjidhjen e mundshme reale për çështjen e Kosovës? Çfarë mund të jetë në të vërtetë kjo “marrëveshje gjithëpërfshirëse e normalizimit” që pritet në fund të procesit? A është njohja formale e Kosovës nga Serbia? A është ndonjë model tjetër? Çfarë shihni si një skenar realist që do të ishte i suksesshëm? JKL: Epo, le të diskutojmë atë që nuk mendoj se do të jetë e suksesshme. Modeli i dy Gjermanive për të cilin po dëgjojmë, thjesht nuk e shoh se mund të funksionojë kjo. Ky model do të bënte që Serbia të thoshte se pranon ta ketë Kosovën në Kombet e Bashkuara, por nuk do ta njohë atë. Sinqerisht, kjo nuk ka asnjë vlerë për Serbinë. Serbia do të ishte më mirë të pranonte pavarësinë e Kosovës sesa të pranonte një model që e sheh Kosovën të njohur nga pjesa tjetër e botës, përveç Serbisë. Kjo thjesht do ta bënte Serbinë të dukej shumë e imët dhe mjaft teveqele. Pikëpamja ime është se, ndërsa kam shqetësime të thella për mënyrën se si Kosova shpalli pavarësinë, në fund të fundit çdo proces normalizimi, apo sido që të duam ta quajmë, do të duhet të shohë Serbinë të pranojë një Kosovë të pavarur. Ajo që pamë në vitin 2008 ishte një proces thellësisht i padrejtë, një proces i keqmenaxhuar. Nuk u bë asnjë përpjekje reale për të bërë që Serbia të pajtohet me një Kosovë të pavarur. As nuk u bënë përpjekje për të gjetur një kompromis të zbatueshëm. Megjithatë, thënë gjithë këtë, besoj se tani është në interesin e të gjithëve të ecim përpara. Një Kosovë e pavarur nuk është e mirë vetëm për Kosovën, por edhe për Serbinë. Pyetja është se si mund ta pranojë Serbia këtë? Kjo është vërtet pyetja kryesore këtu që nuk mendoj se po trajtohet. Ne kemi nevojë për një zgjidhje madhore. Në vend të kësaj, ne duket se kalojmë nga një krizë në tjetrën në vend që të përqendrohemi te qëllimi përfundimtar, i cili duhet të jetë një zgjidhje e bazuar në njohje. EWB: Sondazhet tregojnë se publiku si në Serbi ashtu edhe në Kosovë është fuqishëm kundër të gjitha zgjidhjeve që shihen gjerësisht si realiste. Kjo do të thotë se ata nuk janë vërtet të përgatitur për këtë marrëveshje përfundimtare, që do të nënkuptonte një lloj kompromisi më të thellë. Si mund të krijojmë situatën ku një kompromis i tillë është i mundur dhe politikisht i shpërblyeshëm për ata që janë dakord me të? JKL: Kjo është gjëja e trishtuar; ne kemi humbur mundësinë për të provuar dhe për ta bërë këtë. Dhe me të vërtetë mendoj se rreth viteve 2012, 2013, ne ishim në një pozicion ku mund të kishim arritur një lloj marrëveshjeje përfundimtare. Aty ku jemi sot është shumë më e vështirë. Mendoj se ka një qëndrim të pakompromis në shumë pjesë të opinionit publik si në Serbi ashtu edhe në Kosovë. Por ne kemi parë gjithashtu se ka shumë aktorë të jashtëm që kanë penguar rrugën e një marrëveshjeje. Si fillim, Rusia ka qenë absolutisht e vendosur për ta mbajtur këtë çështje të vluar në mënyrë që të ruajë ndikimin e saj mbi Serbinë. Por unë gjithashtu mendoj se aktorët perëndimorë kanë qenë thellësisht të padobishëm ndonjëherë. Mendoj se ka pasur një mundësi të humbur disa vite më parë kur pamë një dialog interesant që po zhvillohej mes Presidentit Vuçiq dhe Presidentit Thaçi. Mendoj se ishte për të ardhur keq që disa nga idetë që u hodhën në tryezë u mbyllën nga Berlini dhe Londra. E di që ka pasur zhgënjim në Beograd dhe Prishtinë për këtë – dhe me të drejtë. Dhe unë mendoj se kishte gjithashtu zhgënjim në Uashington në atë kohë. Ashtu si të tjerët, edhe unë fuqimisht isha kundër shumë prej qëndrimeve që përfaqësonte administrata Trump. Mendoj se i bëri shumë dëm Shteteve të Bashkuara në shumë fusha të politikës së jashtme, duke përfshirë edhe Ballkanin. Por ajo që më dukej interesante ishte se të paktën kishe një lloj lëvizjeje drejt eksplorimit të ideve të tjera. Trump bëri një rrëmujë të tmerrshme me marrëveshjet e SHBA-së në Ballkan. Por ishte e gatshme të mendonte pak më ndryshe. Imagjinoni se çfarë mund të kishte ndodhur nëse edhe Britania dhe Gjermania do të kishin qenë të gatshme ta bënin këtë. Në fund të fundit, ne kemi nevojë për një mendim interesant, inovativ se si ta zgjidhim këtë problem. Kemi humbur vrullin me BE-në, që ishte një faktor i rëndësishëm në gjithë këtë. Mungesa e ideve të mëdha, së bashku me mungesën e stimujve dhe një fokus afatshkurtër në kalimin e thjeshtë nga një krizë në tjetrën, na ka lënë në atë që është në të vërtetë një gjendje mjaft e mjerueshme për momentin. EWB: Shkëmbimet territoriale janë zhdukur nga radari vitet e fundit, por a besoni se ky opsion është ende në lojë? A ekziston ende si një skenar i mundshëm? JKL: Epo, gjithmonë më kujtohet një ngjarje e disa viteve më parë ku po diskutohej kjo pikë dhe shumë të pranishëm këmbëngulën se ne ishim tani përtej këtij opsioni. Një ish-diplomat i lartë amerikan në fakt e përshkroi atë si një ide, koha e së cilës nuk kishte ardhur ende. Ka nga ata që ende mendojnë se ky është një opsion. Mendoj se është ende atje sepse në fund do të duhet të ketë një lloj kompromisi mes Beogradit dhe Prishtinës. Dhe mendoj se realiteti është se ajo do të përfundojë si një Kosovë e pavarur. Pra, çfarë mund t'i ofrohet Serbisë për ta pranuar këtë? Ka vetëm dy opsione të dukshme. E para është ndarja. Kjo ose mund të bëhet zyrtarisht me një demarkacion të rënë dakord të kufirit, ose është ajo që ne mund të mendojmë si rruga e Irlandës së Veriut. Kjo është ajo ku veriu i Kosovës bie nën kontrollin e Serbisë, dhe të gjithë pranojnë se ky është realiteti në terren dhe pastaj në një moment ata arrijnë njëfarë marrëveshjeje për të. Jo domosdoshmërisht mënyra e rregullt për ta bërë këtë – dhe mendoj se një marrëveshje formale do të kishte shumë më kuptim – por është një mënyrë. Por nëse ky nuk është opsioni, atëherë alternativa do të duhet të jetë një lloj aranzhimi i autonomisë për serbët e Kosovës. Me fjalë të tjera, realizimi i Asociacionit të komunave [me shumicë, shën.red.] serbe. Ajo që është për të ardhur keq është se keni zëra që duan të parandalojnë të dyja opsionet. Nga njëra anë, ju keni njerëz që thonë, “ne nuk mund të kemi asnjë lloj rregullimi territorial”. Në rregull, atëherë le të shohim këtë opsion që do t'u japë serbëve autonomi kuptimplote brenda Kosovës dhe që mund të jetë diçka që Beogradi është i gatshëm ta pranojë. Por më pas këta njerëz fillojnë të këmbëngulin se është antikushtetuese. Duket se ata thjesht nuk janë të interesuar për një zgjidhje të qëndrueshme. EWB: Në Kosovë shpesh bëhen krahasime ndërmjet Asociacionit të Komunave me Shumicë Serbe në Kosovë dhe Republika Srpskas në Bosnje dhe Hercegovinë, të cilat përdoren si argument pse i pari nuk duhet të krijohet kurrë. JKL: Një nga turpet e mëdha të politikës ballkanike është se çdo gjë tani shikohet nga prizmi i Bosnjës. Tani kemi njerëz që thonë se Asociacioni nuk mund të pranohet në Kosovë sepse do të jetë një Republika Srpska tjetër. Jo nuk është. Ka shumë modele të autonomisë në botë. Republika Srpska është një version, megjithëse një version shumë i veçantë që unë pranoj se është destabilizues, por askush nuk po propozon një përsëritje të tij. Në rastin e Kosovës dhe Asociacionit, askush nuk thotë, “le të formojmë një Asociacion dhe t'i japim të drejtën e vetos në pushtetin qendror, kështu që kreu i Asociacionit të bëhet bashkëpresident i Kosovës dhe që asociacioni të ketë mundësi për të vënë veton ndaj politikës së jashtme të Kosovës”. Askush nuk po e propozon këtë fare, dhe megjithatë njerëzit e kanë menduar se çdo marrëveshje do të jetë si Republika Srpska. Mjerisht, mendoj se ka disa njerëz që qëllimisht po përpiqen ta përshkruajnë Asociacionin si një RS tjetër. Ata e dinë që nuk do të jetë. Ata e dinë mirë se autonomia ka shumë forma dhe se Republika Srpska është një formë e pazakontë e krijuar në një kohë shumë të ndryshme dhe në rrethana krejtësisht të ndryshme. Por ata duan ta shtyjnë këtë mesazh, për çfarëdo arsye. Është e padobishme dhe pengon përpjekjet për të zgjidhur një problem serioz që, pasi të trajtohet, do të lërë më shumë hapësirë për t'u marrë me Bosnjën. EWB: Pse bashkësia ndërkombëtare, ose le të themi një pjesë e bashkësisë ndërkombëtare, ishte kaq fuqishëm kundër idesë së ndryshimeve të kufijve në parim duke qenë se ky është një precedent i rrezikshëm kur e dimë se edhe vetë pavarësia e Kosovës tashmë është një precedent në vetvete, dhe se në fakt kishte disa zgjidhje konfliktesh në Evropë që parashikonin një ndryshim të mundshëm kufiri? JKL: Nuk e kuptova kurrë. Nuk ka asgjë në të drejtën ndërkombëtare që e pengon këtë. Dhe, në fakt, duke pasur parasysh anomalinë e krijuar nga pavarësia e njëanshme e Kosovës, një zgjidhje e miratuar reciprokisht midis Beogradit dhe Prishtinës do të ishte në fakt shumë më stabilizuese, jo vetëm në Ballkan, por në botën më të gjerë. Përsëri, kuptimi im është se kjo është nxitur nga fakti se 80% deri në 90% e njerëzve – akademikë, gazetarë, politikëbërës – që punojnë në Ballkan kanë ardhur përmes Bosnjës. (Kam ardhur nga një drejtim tjetër, nga skaji jugor i Ballkanit.) Mendoj se kjo ka qenë shumë e dëmshme në rastin e Kosovës, sepse kjo do të thotë që Bosnja bëhet automatikisht korniza e referencës në çdo diskutim për Kosovën. Në rastin e Kosovës kemi mbetur në një situatë shumë të vështirë. E pranoj me lehtësi se nuk kishte përgjigje të lehta. Por duhet të pranojmë se “zgjidhja” – shpallja e njëanshme e pavarësisë – ishte shumë problematike sipas ligjit ndërkombëtar. Ishte qartazi kundër parimeve dhe normave të vendosura të secesionit dhe krijimit të shtetit. Në fakt, kjo ishte pranuar në vitet 1990 nga Komisioni i Badinterit, i krijuar për të parë çështjet ligjore që lindën nga shpërbërja e Jugosllavisë. (Meqë ra fjala, çështja e GJND-së nuk mbajti asnjë qëndrim për ligjshmërinë e shkëputjes, siç besojnë shumë gabimisht. Ajo thjesht pyeti nëse një Deklaratë e Pavarësisë, si deklaratë, ishte e ndaluar sipas ligjit të përgjithshëm ndërkombëtar. Nuk ishte. Njerëzit mund të devijojnë gjithçka. Kjo nuk e bën atë të vërtetë.) Por, dhe kjo është e rëndësishme, Kosova duhet parë edhe në kontekstin e shpërbërjes së Jugosllavisë. Mund të mos ketë qenë ligjërisht një republikë me të drejtë pavarësie si të tjerat. Por ajo ishte një republikë në të gjitha aspektet, përveç emrit. Dhe ishte krejtësisht joreale të pritej që ajo të mbetej pjesë e Serbisë, kur republikat e tjera të përmasave të ngjashme, të cilat gjithashtu kishin shumë më tepër të përbashkëta me Serbinë sesa Kosovën, u bënë të pavarura. Pavarësia ishte rezultati logjik. Fatkeqësisht, çështja u trajtua tmerrësisht nga të gjitha palët dhe vazhdon të frenojë rajonin dekada më vonë. Tragjedia është se nuk duhej të ishte kështu. EWB: Duke folur për Bosnjën, e cila ka qenë padyshim një temë e rëndësishme në të gjitha këto dekada për sa i përket paqëndrueshmërisë dhe krizës pothuajse të përhershme. A do ta konsideronit Bosnjën, duke marrë parasysh të gjitha gjërat, duke pasur parasysh 28 vjet paqe, një shembull të suksesshëm të zgjidhjes së konfliktit apo është më shumë një dështim në kuptimin që është një shembull negativ se si gjërat nuk duhet të bëhen? Ndoshta Bosnja gjykohet shumë ashpër? JKL: Kjo është një pyetje tepër e vështirë për t'u përgjigjur, sepse mendoj se kur merret parasysh Bosnja, nuk duhet të shikosh vetëm zgjidhjen origjinale, duhet të marrësh parasysh se si janë zhvilluar gjërat. Një nga gjërat që bie në sy kur punoni në konflikt është se sa i rëndësishëm është vullneti politik. Dhe me vullnetin e duhur politik mund t'i bëni situatat të funksionojnë. Dhe nuk ka asnjë arsye të qenësishme pse Marrëveshja e Dejtonit nuk mund të funksionojë. Unë mendoj se ajo që ne shohim megjithatë është se është helmuar – dhe qëllimisht kështu – nga të dyja anët. Ne shohim në Bosnje se ka ende një ndjenjë të thellë pakënaqësie midis shumë boshnjakëve për llojin e vendbanimit që u prezantua nën Dejton. Ata besojnë se shpërblen agresionin dhe gjenocidin. Të tjerët e shohin atë si një shkelje të asaj që ata besojnë qartë se duhet të jetë vërtet një shtet boshnjak. Njëlloj, ka padyshim shumë serbë të Bosnjës që nuk kanë qenë kurrë të lumtur për Marrëveshjen e Dejtonit dhe kanë dashur të shohin një mundësi për të ikur nga Bosnja. Ne po shohim përpjekje të qarta nga figurat kryesore politike për ta bërë shtetin të pafuqishëm dhe për të nxitur tensione. Mendoj se problemi është se të dy grupet kanë ushqyer njëri-tjetrin dhe kanë ofruar një rrëfim të përsosur. Të gjithë kanë vërejtur mënyrën se si politikanët kanë qenë mjaft të lumtur për të kapur atë pikëpamje nacionaliste për të çuar përpara agjendën e tyre, sepse bëhet shumë më e lehtë për të nxitur dhe për të mobilizuar mbështetjen kombëtare me një armik. Nuk ka asnjë arsye të qenësishme pse Bosnja nuk mund të ketë sukses nëse të dyja palët në thelb janë të gatshme të pranojnë realitetin bazë. Unë gjithmonë kam thënë se ka të bëjë me dy parime themelore. Bosnja do të funksionojë vetëm kur boshnjakët të pranojnë, pa mëdyshje dhe pa diskutim, të drejtën e Republika Srpskas për të ekzistuar dhe kur serbët e Bosnjës të pranojnë, pa mëdyshje dhe pa diskutim, se ekziston një shtet boshnjak. Kur këto dy grupe mund të pranojnë në thelb ekzistencën e njëri-tjetrit, se ekziston një Bosnjë e bashkuar si një shtet sovran, dhe se brenda saj keni një entitet serb që është autonom, atëherë mendoj se mund të fillojmë të shohim një përparim të vërtetë. Por derisa të merrni atë pranim themelor në shoqëri të këtyre dy të vërtetave themelore, është shumë e vështirë të shihet se si do të shohim përparim. Pastaj sigurisht, ju keni edhe çështjen kroate, e cila po bëhet më e vështirë. Ka rrugë të tjera alternative që mund të zgjidhni, por më pas do të filloni ta ngatërroni Dejtonin dhe të kaloni në modele të mundshme federalizimi, të cilat ndoshta janë diçka për t’u eksploruar. Por, jo, nuk e kuptoj pse Bosnja nuk mund të funksionojë. EWB: Në 28 vitet e fundit, komuniteti ndërkombëtar ka investuar shumë në stabilizimin e Ballkanit. Vitet e fundit mund të shohim se në vend që të zgjidhen të gjitha këto çështje, ka gjithnjë e më shumë destabilizim. Ne shohim një shpërthim në marrëdhëniet Serbi-Kosovë, një krizë të përhershme në Bosnje dhe Hercegovinë dhe në dy vitet e fundit gjithashtu shumë tensione në Mal të Zi, i cili dikur ishte i qëndrueshëm, të paktën në sipërfaqe. Pse komuniteti ndërkombëtar ka dështuar në ambicien e tij për të stabilizuar rajonin? JKL: Një problem i madh është fakti se ka qenë duke e shuar zjarrin. Është përpjekur të merret me krizë pas krize në vend që të shkojë në rrënjën e problemit dhe të përpiqet të zgjidhë çështjet e pamjes së madhe. Nëse do të më pyesnit 10 vjet më parë se çfarë duhet bërë, do të thosha se kemi tre konflikte në Ballkan që duhet t'i adresojmë nëse do të kemi stabilitet në rajon dhe kjo është çështja e Maqedonisë, çështja Kosovë-Serbi, dhe Bosnja – në këtë renditje. Dhe çfarë kemi parë? E pamë që çështja e emrit të Maqedonisë u zgjidh. Qeveria në Shkup dhe në Athinë ishin në gjendje të arrinin një zgjidhje kompromisi që e hoqi atë nga tavolina. Ky ishte një hap jashtëzakonisht pozitiv. E pranoj që ishte një çështje shumë e ndryshme, por megjithatë ishte një simbol i fuqishëm që këto gjëra mund të zgjidhen. Si rrjedhojë na ka lënë dy probleme. Bosnjën dhe Kosovën. Gjithmonë kam ndjerë se Bosnja është, në shumë mënyra, më e ndërlikuara dhe ajo që ndoshta do të zgjidhet e fundit. Prandaj, ne duhet të kishim dhënë një shtysë shumë, shumë më të madhe për të provuar zgjidhjen Serbi-Kosovës, sepse mendoj se është e realizueshme. Kemi humbur raste pas rastesh për ta bërë këtë dhe për të pasur një përpjekje të madhe e të koordinuar nga BE-ja dhe SHBA-ja për të arritur këtë zgjidhje kompromisi. Dhe më pas, pasi të jetë bërë kjo, do të na mbetet një rrugë e qartë në Bosnjë, e cila është shumë më komplekse. EWB: Duke folur për stimuj për liderët politikë për të zgjidhur të gjitha këto çështje të hapura në vend që të krijojnë probleme dhe kriza, a është anëtarësimi në BE nxitësi kryesor? A është mungesa e perspektivës së BE-së ajo që çoi në këtë krizë dhe a mund të jetë zgjidhja një perspektivë realiste e BE-së? Apo ishte e gabuar që në fillim të imagjinohej BE-ja si një shkop magjik për të zgjidhur të gjitha problemet? JKL: Gjithmonë kam besuar se BE-ja ofron një mundësi të mahnitshme për të zgjidhur këto çështje. Ajo nuk është vetëm një nxitje për vendet që të zgjidhin çështjet e tyre, por gjithashtu ofron mjete të fuqishme për ta bërë këtë. Përsëri, kthehem në Irlandën e Veriut. Ishte faktori i BE-së që krijoi kushtet për Marrëveshjen e së Premtes së Mirë. Ajo ka lejuar që kufijtë të bëhen gjithnjë e më të parëndësishëm në situata konflikti. Në Irlandën e Veriut nuk kishte rëndësi nëse ishe një republikan nacionalist, pra nga komuniteti që donte bashkimin e ishullit të Irlandës. Ju mund ta dëshironi këtë në një nivel politik, por ajo që BE ju lejoi të bëni ishte të jetoni pjesën më të madhe të jetës tuaj me një kufi të hapur. Nëse do të jetonit në Irlandën e Veriut dhe do të ishit afër kufirit irlandez, ai kufi nuk do të thoshte asgjë dhe mund të ndjeheshit pjesë e asaj që ndihej si një Irlandë e bashkuar. Dhe unë mendoj se ishte tepër i fuqishëm. Në rastin e Ballkanit, mendoj se është gjithashtu tepër e rëndësishme. Nëse e kishit Ballkanin brenda BE-së, atëherë shumë prej këtyre çështjeve kufitare pushojnë së qeni të rëndësishme kur keni lëvizje të lirë, në mënyrë që identiteti i njerëzve të pasqyrojë realitetin e përditshëm të ekzistencës së tyre. Në të njëjtën kohë, natyrisht, BE-ja ishte një nxitje e pabesueshme, me të vërtetë ofronte mundësi që nëse mund të ulesh dhe të zgjidhësh problemet e tua, do të marrësh lloj-lloj të mirash. Do të merrni më shumë investime dhe ndihmë. Qytetarët tuaj do të kenë mundësi shumë më të mira për të studiuar jashtë vendit, për të punuar jashtë vendit, thjesht për të udhëtuar jashtë vendit. Të gjitha këto gjëra do të kishin qenë tepër të vlefshme. Pra, kjo ishte një nxitje. Sigurisht, kjo nuk duket pozitive për momentin. Në këtë kuptim, nuk mund të mos mendoni se mungesa e një perspektive të BE-së tani po bën dëm të jashtëzakonshëm. Në vitin 2016, 2017 ne po flisnim për Serbinë në BE deri në vitin 2025. Kush po flet për këtë këto ditë? Njerëzit ndihen të zhgënjyer në këtë pikë. Ata fillojnë të thonë, “mirë, pse i zgjidhim këto çështje të mëdha? Çfarë përfitojmë ne?” Pra, jam i zhgënjyer. Elementi i BE-së është kaq i rëndësishëm. Duhet të jetë një faktor pozitiv. Por siç po e shohim edhe tani ajo është bërë pjesë e problemit. EWB: Shpesh mund të dëgjojmë argumentin se Serbia dhe Kosova do të duhet të zgjidhin të gjitha çështjet e tyre përpara se të hyjnë në BE, sepse BE-ja nuk do të importojë më kurrë mosmarrëveshje territoriale siç bëri me hyrjen e Qipros. Sa e fortë mendoni se është kjo bindje? JKL: Mendoj se është shumë e rëndësishme. Askush nuk dëshiron një situatë ku inkuadroni një vend i cili më pas do të bllokojë një tjetër që të bashkohet. Ky është shqetësimi. Pranimi në BE është ende një zonë ku shtetet anëtare kanë të drejtën e vetos. Gjëja e fundit që dikush dëshiron është të inkuadrojë Serbinë dhe pastaj të nesërmen Serbia thotë, “mirë, faleminderit shumë për pranimin e anëtarësimit, por Kosova s’mund të hyjë”. Kjo e lë Kosovën në harresë. Kjo do të ishte e papranueshme për shumicën e anëtarëve. Nëse keni një marrëveshje ndërmjet Serbisë dhe Kosovës, dhe Serbia e njeh Kosovën, atëherë edhe pesë mosnjohësit mund ta njohin Kosovën. Atëherë Kosova mund të punojë e vetme për t'u bashkuar me dijeninë se Serbia nuk ka një arsye të natyrshme për ta bllokuar atë. Edhe pse, siç e kemi parë me Bullgarinë dhe Maqedoninë e Veriut, ka shumë mundësi për surpriza të pakëndshme. Kjo është arsyeja pse, kur flasin për normalizim, ata me të vërtetë flasin për njohje. Të mos pretendojmë ndryshe. Mund të thuash, “BE-ja nuk mund ta kërkojë për shkak të pesë mosnjohësve”. Kjo është e vërtetë, por të gjithë e kuptojnë se normalizimi në mënyrë efektive do të thotë njohje pikërisht sepse askush nuk dëshiron ta lërë të hapur këtë çështje për një veto të mundshme serbe. Ky është një faktor shumë i rëndësishëm në të gjithë këtë. EWB: A mendoni se është realiste të imagjinohet ndonjë skenar në të cilin Serbia nuk e njeh zyrtarisht Kosovën si shtet, por Serbia dhe Kosova bëhen pjesë e BE-së? A ka një precedent apo një argument të tillë që do të ishte në favor të një zgjidhjeje të tillë? JKL: Jo. Do të krijonte lloj-lloj problemesh për sa i përket mënyrës sesi shtetet anëtare të BE-së ndërveprojnë me njëri-tjetrin. Të kesh dy shtete që nuk e njihnin zyrtarisht njëri-tjetrin, ose një që nuk e njeh zyrtarisht tjetrin, thjesht nuk mendoj se do të ishte një situatë veçanërisht e shëndetshme në të gjitha mënyrat. Në fund të fundit, duhet të vijë puna te njohjet mes njëra-tjetrës, Serbisë dhe Kosovës, si shtete sovrane të pavarura. Pyetja është se si të arrijmë në atë situatë. /Klankosova.tv *Klikoni KËTU për t’u bërë pjesë e kanalit zyrtar të Klan Kosovës në Viber. *Klikoni KËTU për ta shkarkuar aplikacionin e Klan Kosovës në Android, dhe KËTU për iOS.