Lajmet e fundit
Duke u shfaqur pothuajse nga hiçi, Esat Likaj është shndërruar në një emër të njohur në industrinë zvicerane të pasurive të paluajtshme.
Në zyrën e tij në Bahnhofstrasse, sipërmarrësi flet për mënyrën se si ndërtoi një grup kombëtar të pasurive të paluajtshme me kapital fillestar prej vetëm 8.000 frangash zvicerane, çfarë planesh ka më tej – dhe çfarë dëshiron të lërë pas.
Zyrih, Bahnhofstrasse, paradite vonë. Jashtë dritareve, tramvajet kalojnë me zhurmë, bankierët nxitojnë drejt Paradeplatz-it dhe grupe turistësh ndalen para vitrinave.
Brenda zyrës së LIKA Group, Esat Likaj rrallëherë qëndron në vend – herë i përkulur mbi një plan të madh ndërtimi të Mesores Zvicerane, herë duke lëvizur drejt një ekrani interaktiv, duke shënuar shifra dhe duke skicuar plane banesash.
Portofoli i grupit të tij nuk është vetëm i madh dhe i larmishëm, por edhe vazhdimisht në lëvizje. “Këtu tashmë po ndërtojmë,” thotë ai, duke treguar një foto të një prone; “këtu po presim lejen, këtu jemi në bisedime të avancuara.” Pastaj ulet – vetëm për t’u ngritur sërish pak çaste më vonë, sepse i vjen ndërmend një shembull tjetër. Esat
Likaj nuk është një figurë e vjetër e industrisë. Disa vite më parë, sipërmarrësi me origjinë nga Kosova u shfaq në skenën zvicerane të pasurive të paluajtshme – dhe brenda një kohe të shkurtër bëri emër.
Brenda rreth dhjetë vitesh, ai e shndërroi një kompani të thjeshtë skelash në një platformë të integruar të pasurive të paluajtshme, e cila sot është aktive në të gjithë vendin: LIKA Group zhvillon, ndërton dhe menaxhon projekte banimi në periferi, apartamente me qëndrim afatgjatë, prona luksoze në Liqenin e Zyrihut, ndërtesa komerciale pranë Aeroportit të Zyrihut, resorte dhe projekte hoteliere në Davos si dhe në Engadin.
Në vitet e fundit, kompania ka realizuar më shumë se 80 projekte me mbi 200 ndërtesa, të shpërndara në më shumë se një duzinë kantonesh.
Likaj përfaqëson një trend më të gjerë: një brez zhvilluesish privatë që nisin në segmente të ngushta – si banimi në periferi – dhe më pas avancojnë drejt segmenteve ku marrëveshjet arrijnë dhjetëra miliona, proceset e miratimit zgjasin me vite dhe toka është politikisht e ndjeshme. Mundësitë janë të qarta: rritja e popullsisë, kërkesa e vazhdueshme për banesa dhe kapitali që derdhet në pasuri të paluajtshme. Nuk është rastësi që tregu zviceran i pasurive të paluajtshme është rritur vazhdimisht prej vitesh – me rritje vjetore të qëndrueshme në përqindje të ulëta njëshifrore, siç tregojnë, për shembull, analizat e UBS.
Por rreziqet janë po aq reale: çmimet e larta të tokës dhe fazat e planifikimit dhe lejeve që mund të zgjasin me vite dhe t’i shtyjnë kompanitë e reja deri në kufijtë e mbijetesës. Likaj, deri diku, e ka pranuar këtë logjikë – dhe përpiqet t’i shndërrojë disavantazhet në avantazhe përmes këmbënguljes dhe aftësisë.
“Të synosh suksesin është e rëndësishme për mua,” thotë ai. “Kam blerë parcela në vendet më të pamundura të Zvicrës dhe i kam rinovuar pronat me shumë përkushtim.” Megjithë suksesin, Likaj nuk ka ndërmend të ngadalësojë. Qëllimi i tij është i madh: një ditë dëshiron të kalojë pragun e një miliardi. Por mbi të gjitha, ai dëshiron edhe të japë diçka mbrapsht. “Jam jashtëzakonisht mirënjohës ndaj Zvicrës për atë që më ka bërë të mundur.”
Udhëtimi i Likajt nuk fillon në Zyrih, por në Kosovë. Në vitet 1950, gjyshi i tij themeloi një biznes të drurit të papërpunuar; pas luftës së Kosovës, babai dhe xhaxhallarët e rindërtuan kompaninë. Aty Esati i ri mëson bazat e tregtisë, marzhet dhe sipërmarrjen. Pas përfundimit të studimeve bachelor në menaxhim dhe teknologji informative në Prishtinë, ai kryen një diplomë në gjuhën angleze në Universitetin Amerikan në Bullgari, e më pas një master në Marketing dhe Menaxhim Ndërkombëtar në Universitetin e Londrës Lindore. Gjatë atyre viteve, Likaj udhëton shpesh në Zvicër dhe njihet me gruan që sot është bashkëshortja e tij.
as përfundimit të studimeve, ai zhvendoset përfundimisht në Zvicër – dhe fillimisht dështon në kërkimin e punës: nuk arrin të gjejë një pozicion të përshtatshëm. Nga nevoja, ai themelon një kompani skelash në Zug, LIKA AL GmbH – një pikë tipike hyrjeje në industrinë e ndërtimit, larg zhvillimit të projekteve dhe financimit.
Pastaj, në vitin 2013, ndodh një kthesë: Likaj pëson një aksident serioz në vendin e punës. Rikuperimi zgjat dhe perspektiva e tij ndryshon. Pikërisht në atë periudhë merr formë plani për të hyrë në zhvillimin e pasurive të paluajtshme.
“Blerja ime e parë e një prone ishte në vitin 2014 në Schöftland, në kantonin e Aargaut,” thotë ai. “Në atë kohë kishim vetëm rreth 8.000 franga kapital vetjak.” Nuk ishte një pronë prestigjioze, por një marrëveshje e vogël në skaj të Mesores, e kombinuar me një parcelë në Oberentfelden; prona blihet, rinovohet dhe rishitet. Për Likajn, ky ishte më pak një moment emocional dhe më shumë një test nëse logjika e tij funksionon: nis i vogël, krijo vlerë, shit dhe riinvesto. Më pas pasojnë blerje të tjera në vitet 2015 dhe 2016.
Së bashku me një partner biznesi, ai blen tokë, rinovon prona dhe mëson sa shumë mund të fitohet përmes cilësisë dhe shpejtësisë së ekzekutimit.
Në këtë fazë, Likaj fillon edhe të bashkojë shërbime: skela, shërbime ndërtimi, rinovime dhe më vonë zhvillim të brendshëm. Qëllimi është të sjellë nën një çati ato pjesë të zinxhirit të vlerës që përndryshe do të përfundonin si tarifa të paguara për të tjerët. Përparimi i parë i madh vjen në vitin 2017 me një ish-zonë industriale – një pronë me përdorim të përzier që kombinon fabrikë, zyra dhe banim – të cilën e blen në ankand për 2.6 milionë franga. Brenda tetë muajsh, kompleksi rinovohet dhe riposicionohet.
Për Likajn, ky është një moment që e vërteton qasjen e tij: ai sheh se shpejtësia nuk do të thotë domosdoshmërisht kompromis me cilësinë – nëse planifikimi, financimi dhe ekzekutimi menaxhohen ngushtë. Në të njëjtën kohë, rritet edhe një shtyllë e dytë: zhvillimet rezidenciale në Mesore.
Në Aargau, LIKA Group zhvillon ndërtesa shumëfamiljare (Birrhard) si dhe një kompleks apartamentesh me njësi qëndrimi afatgjatë nën markën “La Maison Suisse” (Döttingen). Këto projekte kanë ndikim afatgjatë, sepse krijojnë banesa aty ku udhëtarët mes Zyrihut, Aaraut, Oltenit apo Badenit kërkojnë alternativa të përballueshme. Njëkohësisht, fokusi zhvendoset.
Nga periferia, LIKA depërton në rajone ku parcelat e lira janë të rralla dhe pritshmëritë janë të larta: në Goldach në Liqenin e Konstancës po ndërtohen 24 apartamente pronësie direkt në breg; në Paradiso pranë Luganos, grupi po realizon apartamente moderne me hapësira komerciale nën emrin “Butterfly”; në Celerina pranë St. Moritzit në Engadin po planifikohet një ndërtesë banimi me dymbëdhjetë shtëpi të dyta ekskluzive.
“Pronën time të parë e bleva në vitin 2014 në Schöftland, në kantonin e Aargaut. Në atë kohë kishim vetëm rreth 8.000 franga kapital.” — Esat Likaj Një nga projektet më kërkuese është në Davos: në truallin e ish-klinikës Thurgauisch-Schaffhausische Höhenklinik po zhvillohet një projekt hotelier me hotel, rezidenca dhe zonë spa & wellness, i plotësuar me shtëpi të dyta. “Davos është një shembull tipik se sa gjatë mund të presësh sot për lejet e ndërtimit,” thotë Likaj. “Në total, bëhet fjalë për gjashtë vjet kohë lejesh.”
Kapitali mbetet i bllokuar për një periudhë të gjatë dhe parashikueshmëria është e kufizuar. Likaj shton: “Për zhvilluesit e rinj, kjo mund të jetë ekzistenciale. Nëse pret katër apo pesë vjet për një leje dhe ndërkohë ndryshojnë normat e interesit apo tregu, mund të përfundosh shpejt në faliment.” Si përgjigje, LIKA Group është ndërtuar gradualisht si një platformë që mbulon sa më shumë pjesë të ciklit jetësor të pasurive të paluajtshme: nga zhvillimi dhe ekzekutimi i ndërtimit deri te menaxhimi i pronave. Përveç kësaj, grupi është aktiv edhe në zgjidhje energjetike dhe koncepte qëndrimi afatgjatë përmes kompanive si New Green Energy dhe La Maison Suisse. “Nëse gjithçka e delegon jashtë, humb kohë dhe kontroll,” thotë Likaj.
“Standardi im është që të jemi të strukturuar brenda në mënyrë që të lëvizim shpejt pa humbur cilësinë.” Fokusi strategjik është Zvicra gjermanofolëse, me Ticino-n si treg të dytë dhe prioritete të përzgjedhura në Zvicrën frëngjishtfolëse si treg të tretë.
Fjala është përhapur në industri: referencat në prezantimet e LIKA-s përfshijnë emra të mëdhenj arkitektësh si Tilla Theus, Markus Hotz, Aebi & Vincent apo Kalfopoulos Architekten; firma konsulence si Deloitte, PwC apo JLL; dhe shtëpi ndërmjetësimi si CBRE apo Wüst und Wüst.
Likaj dëshiron qartazi të bëhet i pasur – por jo vetëm për veten.
“Nëse ndërton diçka, nuk ka kuptim nëse përfiton vetëm ti. Duhet të krijosh një sistem ku edhe të tjerët mund të pasurohen.” I pyetur pse qëndroi në Zvicër, ndonëse profili i tij do të funksiononte edhe në Londër apo Dubai, ai përgjigjet pa hezitim: “Sepse Zvicra ofron një kombinim që vështirë se e gjen diku tjetër: stabilitet, kërkesë, kapital. Prej vitesh të gjithë thonë se tregu i pasurive të paluajtshme do të rrëzohet – dhe megjithatë kërkesa vazhdon të rritet.”
Ai sheh paralele edhe kur flet për zgjerime të mundshme. SHBA-të, Londra dhe mbi të gjitha Emiratet e Bashkuara Arabe janë në listën e tij. “Në disa aspekte, Emiratet më kujtojnë Zvicrën,” thotë ai.
“Imigrim i fortë, plane afatgjata zhvillimi, një vizion i qartë se çfarë duhet ndërtuar. Dhe shumëkush pretendon se tregu është gati të bjerë.” Sot, ai e vlerëson atë hap ndryshe nga disa vite më parë. Atëherë, intuita do të mjaftonte – tani çdo zgjerim llogaritet në detaje, me skenarë të ndryshëm. Kush ka përjetuar një aksident serioz, e llogarit rrezikun ndryshe.
Kur Likaj flet për rrugën e tij, një fjali përsëritet vazhdimisht: “Nëse qëndron në fshat, mbetesh në fshat – nëse dëshiron të rritesh, duhet ta lësh atë.” Është edhe një koment për ata në industri që veprojnë në tregje të ngushta dhe shmangin bastet më të mëdha. Në të njëjtën kohë, Likaj i qëndron një parimi: ruajtjes së kontrollit. Prandaj integrimi vertikal dhe vendimi për të konsoliduar strukturën holding të LIKA-s në Risch dhe për ta strukturuar gradualisht grupin, në vend që të operojë vetëm projekt pas projekti. “Në fund të fundit, unë jam një sipërmarrës,” thotë Likaj.
“Dua t’i formësoj gjërat, jo vetëm t’i menaxhoj.” Kjo fjali thuhet pothuajse si në kalim, por e përmbledh mirë pozicionin e tij: ai e sheh veten më pak si një investitor klasik që shpërndan kapital dhe më shumë si një zhvillues që ndryshon vende reale. Aksionet janë 100% në pronësi të familjes Likaj – dhe kjo është menduar të mbetet kështu. Vetëm në nivel projekti ai mund ta imagjinojë bashkëpunimin më të madh me bashkëinvestitorë në të ardhmen. Por edhe atëherë, struktura duhet të përshtatet. Nëse do ta arrijë qëllimin e tij për të luajtur një ditë në ligën e lartë, është e pamundur të thuhet sot. E vetmja gjë e sigurt është se ngritja nuk vjen më nga hiçi. Pas adresës në Bahnhofstrasse qëndrojnë tashmë dhjetëra projekte, rrjete partnerësh dhe një ekip që operon kantiere ndërtimi dhe prona në të gjithë Zvicrën. Për vetë Likajn – i cili dikur nisi në Schöftland me 8.000 franga – kjo është vetëm një etapë e ndërmjetme: “Kam ndjesinë se jemi vetëm në fillim.”
