Është koha që BE-ja të marrë pronësinë e procesit Kosovë-Serbi

Në Ballkanin Perëndimor, gjërat e mira ndodhin kur Perëndimi është i vendosur, dhe e kundërta është e vërtetë atëherë kur ka lëvizje apo apati. BE-ja tani ka mundësinë të ngatërrojë kritikët e saj dhe të kontrollojë plotësisht dialogun Kosovë-Serbi. Me incidentin e Banjskës që tregon potencialin për dhunë, është hartuar një plan ndërkombëtar dhe palët kanë sinjalizuar pranimin në parim. Kjo duhet ndjekur. Dështimi për të kapur këtë moment krijon hapësirë për dinamikë të mëtejshme negative në terren. Ajo do të ndikojë gjithashtu në besueshmërinë perëndimore dhe të BE-së në oborrin e saj të shtëpisë – në një rajon që presidenti ukrainas Volodymyr Zelensky e quajti si vendi i ardhshëm potencial për Rusinë që  të shkaktojë një kokëdhembje tjetër. Është thelbësore që të ndalet spiralja aktuale në rënie dhe në mënyrë ideale të korren dividentët pozitivë nga investimet. Një pikë e lartë në procesin e normalizimit ishte marrëveshja e vitit 2013, e cila parashikonte integrimin e rajonit verior – me shumicë serbe – në institucionet e Kosovës. Më pas, erdhi një periudhë stagnimi me çdo vit më të keq se të kaluarin. Në vitin 2022, situata erdhi në krye me protesta dhe përplasje mes serbëve vendas dhe policisë në veri të Kosovës. Pa veprime vendimtare, ishte e qartë se situata do të përkeqësohej. Kjo nxiti një plan nga diplomatët francezë dhe gjermanë, me sa duket në koordinim të ngushtë me lehtësuesin e dialogut të BE-së, Miroslav Lajçak. Ai u mbështet nga Shtetet e Bashkuara, u miratua nga BE-ja dhe u pranua përfundimisht nga kryeministri i Kosovës Albin Kurti dhe presidenti serb Aleksandar Vuçiq. Përdredhja e krahut perëndimor funksionoi dhe u arrit një moment historik. Është dashur t’I jepte  fund ciklit të krizave në veri të Kosovës dhe të bënte normalizimin e nivelit tjetër. Megjithatë, kjo nuk ndodhi. Zbatimi mbetet i bllokuar dhe ka një sërë problemesh. Këto përfshijnë paqartësi rreth pranimit të marrëveshjes nga palët, e ndjekur nga shkelje të angazhimeve dhe një përshkallëzim me një ndërhyrje të policisë së Kosovës në veri dhe një përleshje të madhe midis serbëve vendas dhe paqeruajtësve të NATO-s që la të plagosur afro njëqind ushtarë. Më pas erdhi sulmi paraushtarak serb në Banjska në shtator, i cili u konsiderua si përshkallëzimi më i keq në një dekadë, që rezultoi në vdekjen e një polici të Kosovës dhe tre të vdekur në mesin e sulmuesve. Pra, çfarë mund të bëhet? Disa do të thonë "asgjë". Pse të shqetësoheni nëse palët refuzojnë të shohin vlerë në proces? Por ku na çon kjo? Me shumë mundësi përballje me stanjacion, lojë më të lirë për ndikime të padëshiruara, dhe ndoshta edhe një konfrontim të armatosur dhe më shumë gjakderdhje. Përtej humbjes së dukshme të jetëve dhe dëmtimit të infrastrukturës, çfarë do t'i bënte një skenar i tillë besueshmërisë së BE-së dhe euroatlantike? Ballkani Perëndimor ka qenë një rajon i ndërhyrjes së fortë perëndimore. Një dështim këtu është gjithashtu një dështim për Perëndimin. Vëmendja perëndimore është e vetmja gjë që e bën të funksionojë Dialogu Kosovë-Serbi. Duhet të rritet. Dialogu duhet të rindizet. Kjo është mënyra më e mirë për të shprehur vendosmërinë perëndimore. Ai duhet të përfshijë një mekanizëm për ndjekje të fuqishme. BE-ja dhe partnerët e saj kryesorë perëndimorë duhet të formulojnë një sërë masash të ndërlidhura në këtë proces dhe të insistojnë në pranimin e tyre të plotë nga palët e dialogut. Ata do të punonin njëzëri për të injektuar një vrull të ri në proces. Si mund të bëhet kjo? Hapi i parë është fuqizimi i rolit të BE-së duke i dhënë lehtësuesit të BE-së autoritetin për të kërkuar mospërputhje nga secila palë dhe për të bërë deklaratat përkatëse. E përballur me pasigurinë në rritje, BE-ja duhet të vendosë këmbën në gaz dhe jo në frena. Kjo do të jetë vendimtare për të siguruar marrëveshje të plotë nga palët në planin që ka qenë në tryezë që nga tetori. Kjo duhet të bëhet një pikë referimi qendrore për matjen e pajtueshmërisë. Një element tjetër thelbësor do të jetë miratimi i një sërë masash për të sanksionuar mospajtimet dhe për të shpërblyer pajtueshmërinë dhe për t'i vënë ato në dispozicion të lehtësuesve të dialogut të BE-së. Duhet të ketë edhe karota edhe shkopinj. Kjo do të siguronte një kontroll të menjëhershëm të shkeljeve dhe do të bëhej parandalimi kryesor. Kjo do të ishte më e besueshme nëse plani do të kishte edhe një element sigurie. Në përputhje me atë që NATO-ja filloi pas Banjskës, kjo do të përfshinte një angazhim për të përforcuar ndjenjën e sigurisë së Kosovës dhe për të rritur angazhimet e ndërsjella të stabilizimit për veriun e Kosovës. Do të nevojitet gjithashtu një mekanizëm i pavarur mbështetës i monitorimit dhe zbatimit që do të vinte nga shoqëria civile për të siguruar qëndrueshmëri. Kjo qasje mund të duket si një qëllim i vështirë në rrethanat aktuale, megjithëse alternativa është shumë më e keqe. Ballkani Perëndimor rrezikon të vlojë. Rajoni ka qenë përgjithësisht një shembull pozitiv i ndërtimit të paqes ndërkombëtare – me BE-në në qendër – dhe suksesi në tejkalimin e problemeve aktuale mund të japë një nxitje shumë të nevojshme të besimit në një kohë të pasigurisë në rritje. (Botuar në Euractiv, përkthyer nga Klankosova.tv) Michael Keating është drejtor ekzekutiv dhe Senad Shaboviq është këshilltar i lartë i Institutit Evropian të Paqes (EIP).