Bisedë me Primo Shllakun: Letërsia, gegnishtja dhe roli i përkthyesve

Primo Shllaku, shkrimtar dhe përkthyes, ka ndarë mendimet e tij mbi zhvillimet kulturore në Kosovë, Shkodrën, krijimtarinë letrare, përkthimin dhe sfidat që hasin brezat e rinj të krijuesve. Këto qëndrime ai i ka shprehur në një intervistë për Klankosova.tv. “Shkodra asht lemza ime, dënesa ime. Asht qyteti që rritja ime biologjike dhe mendore...” Shllaku shpjegon se Kosovën e sheh si një mjedis kulturor homogjen dhe thekson rëndësinë e ruajtjes së identitetit kombëtar dhe kulturor për brezat e ardhshëm. Në lidhje me përkthimin, shkrimtari thotë se përkthyesit janë ata që pasurojnë gjuhën shqipe, duke krijuar neologjizma dhe duke ngjallur fjalë të vjetra që i japin jetë gjuhës. Ai gjithashtu thekson rëndësinë e përkthimit të gegërishtes dhe lidhjen e saj me letërsinë moderne shqiptare. “Gegnishtja asht nji potencial gjigand i shprehshmënisë shqipe, asht nji lum i lëshuem... Gegnishtja asht simfoni, asht muzikë, asht shpirt, asht e bukur dhe askush nuk mund të na e marrë për me e hjedhë në hiç. Ne na mbetet nji gja, nji kusht për me u përmbushë: vetëm me shkrue mirë”. Shkrimtari flet edhe për ndikimin e axhës, Gjon Shllakut, filozofinë e tij për artin e përkthimit dhe vizionin për letërsinë. Për politikën, Shllaku shprehet se është i distancuar nga ajo, duke e konsideruar si një fushë ku politikanët nuk ndalojnë kurrë së foluri dhe shpesh janë të përfshirë në një luftë për interesat e tyre personale. Për të kuptuar më mirë mendimet dhe vlerat e njërit prej krijuesve më të rëndësishëm të letërsisë shqiptare, lexojeni intervistën e plotë si në vijim: Ju e përshkruani Kosovën si një mjedis kulturor homogjen, ku çdo brez lë një "gur" të tij. Çfarë mendoni për ndjeshmërinë që ka lindur mes brezave të rinj dhe që ka evoluar në këtë hapësirë kulturore? Cilat janë sfidat që shihni për brezat e ardhshëm në Kosovë, sidomos përsa i përket ruajtjes dhe zhvillimit të kulturës dhe identitetit? “Kosova ka qenë dhe mund të jetë ende nji mjedis homogjen edhe për shum kohë në të ardhmen. Ajo ka luftue dhe ka vuejtë për lirinë e saj kur u la nën Serbinë në çastin kur Shqipnia (kjo e sotmja) doli e pavarun dhe Kosova kontribuoi për lirinë e saj me formacione luftarake, njerëz e dëshmorë. E kam thanë se Kosova asht homogjene ma shum sesa pjesa e Shqipnisë londineze, sepse për shkak të rysjes dhe të vuejtjes së gjatë për me gjetë e me shpërthye rrugët e lirisë së saj, ka pasë homogjenitet shpirtnor e solidaritet mes vetes. Ka pasë ma shum zhvillim shpirtnor përbashkues, sepse rezistenca kërkon unitet dhe ndamjen e shapit prej sheqerit. Nga ana religjioze Kosova ka pasë shumicë dërrmuese të nji feje dhe kjo ka imitue gati pikë për pikë kohënat  e paraislamizimit, pra të krishtënimit dhe të paganizmit që kanë pasë, mesa dimë ho,mogjenitet dhe kohezion. Kosova ka qenë homogjene sepse, edhe pse bante pjesë në Jugosllavinë komuniste, pronat nuk u prekën dhe lidhja e njeriut me tokën nuk u cënue kurr. Mandej mund të themi se inteligjenca që u formue mbas viteve ’60 u shkollue me dije të forta prendimore, me humanizmin dhe me humanitetin europian të elaboruem këta në periudha të ndritshme dhe qytetnimprodhuese. Dhe për fund mund të them se vetdija kombëtare që zgjohej dhe fluktuonte në periudha të ndryshme me intensitet të ndryshëm mund të ketë qenë ajo që e ka mbajtë në ekuilibër projektin  e madh të përparësive dhe shpirtin e sakrificës. Çdo brez ka sfidat e veta, sepse secili brez vendos gurin e vet në murin e ndërtesës së kombit. Por meqë mbas luftës në Kosovë gjanat janë thjeshtue bukur fort, mund të them se nëse do ta mbajmë korrupsionin dhe pandeshkueshmëninë, atëherë brezat e ardhshëm nuk mund të kenë prespektivë tjetër veçse të kacavaren në pemën e korrupsionit dhe të krijojnë front ndaj ndëshkueshmënisë. Pra zgjedhjet bahen paradhanie. Kësisoj shoqnia në Kosovë duhet të veprojë shpejt dhe të mos e lajë për brezin tjetër luftën jetësore kundër korrupsionit e pandëshkueshmënisë”. Me 78 vite jetë, si e shihni kalimin e kohës? A ka ndikuar mosha në procesin tuaj krijues dhe si e përjetoni kalimin e kohës në aspektin e artit dhe letërsisë? A ndjeni ndonjë frikë nga kalimi i kohës. “Në këta 78 vjet jetë unë e kam lanë me kalue kohën, sepse askush nuk ka mujtë me e ndalue. Latinët thonë: Currit irrevocabile tempus (Koha kalon e nuk kthen mbrapa). Mosha ndikon në dy mënyra. E para asht ajo e pasunimit të përvojave dhe e zgjanimit të njohjes që janë kaq themelore në shestimin letrar. Por koha edhe e fishk njeriun dhe ajo që prishet asht mekanizmi krijues, i cili mund të çojë në menopauzë krijuese ose edhe në dorëhjekje prej krijimit. Unë personalisht kam përshtatë për rastin tim nji kalendar vetiak. Kam shpallë botënisht se jeta ime ka fillue me botimin e librit tim të parë “Lule nate”, më 1994. E nëse e njehim kohën nga kjo datë e lindjes time krijimtare e jo asaj të mbarimit të formimit tim në barkun e nanës, i bjen se sot jam vetëm 31-32 vjeç, pra shum i ri e shum i gjallë për me sulmue shkronjat e tastierës së nji kompiuteri e mos me i lanë me çue krye. Njerëzit e artit shpikin gjithfarë iluzionesh për me e rrekë kohën që s’ka mujtë me qenë e tynia dhe me mbajtë me gajret veten për nji zaman të ri kompensues. Me thanë të drejtën ecja e kohës nuk më frigon aspak, sepse, qysh se kam marrë mend e shqisa, koha s’e ka prishë ndonji herë as për mue e as për ndokënd që njof, zakonin e saj: ajo ka ecë, ka kalue dhe kurr s’asht ndalë e kurr nuk asht ngadalësue. Me le d.m.th. me dalë në dimensionin e kohës dhe kjo dalje i ka të kjarta tri fazat e saj. Unë kam frikë se mbetem pa i realizue projektet e mia letrare dhe ko më shkakton ankth. E ankthi asht ende shum jetë”. Po për "kuzhinën tuaj të shkronjave", poezinë dhe prozën, a ka ende hapësirë për krijimin e diçkaje të re, apo ka ndodhur që krijimtaria juaj të ketë pësuar ndryshime me kalimin e viteve? A po “gatuani” diçka aktualisht? “Meqë landa e letërsisë dhe e të gjithë arteve asht shpirtnore, metafizike, intuitë dhe kuptimësi e thellë (ky i fundit asht nji term kantian) më falni nëse nuk po bie dakord me termin “kuzhinë”. Jo për ndonji gja por kuzhina për mue asht vendi ku përgatiten sende që destinohen për me na mbushë lukthin e jo shpirtin. Me kalimin e viteve krijimtaria ime ka pësue shum ndryshime, të cilat më kanë dhanë mundësinë me pa ma larg, me thanë ma shumë, me ndryshue tonalitet, me ndryshue seriozitet, me ndryshue regjistër shkrimor dhe me thye disa bindje që unë dikur i kujtoja se i kisha të pandryshueshme. Unë vazhdoj me shkrue poezi, por shum ma rrallë se në fillimet e mia. Tashti më duhet proza si nji autostradë me kalue makineri ma të mëdha e ma të gjana siç janë ato të prozës. Proza ime ka faktikisht në bërthamën e saj poezitë e mia të hershme që tashti më duken si miniatura të asaj që sot po kam qejf me ba. Nganjiherë më duket se poezitë e mia janë si dekalog i prozës time. E proza po më duket si nënrast. Po ta përftyrojmë tanësinë e shkrimeve si nji pemë, atëherë po më duket se poezia asht kërcelli e trungu e degët që mbushen me fruta, janë prozat e mia landësisht homogjene me rranjën e me trungun”. Në lidhje me Shkodrën, ku gjithashtu e keni filluar rrugën tuaj, si e shihni atë qytet sot në aspektin kulturor dhe krijues? A ka diçka të veçantë për Shkodrën që ju e ndjeni se ju ka formuar si shkrimtar dhe si njeri? “Shkodra asht lemza ime, dënesa ime. Asht qyteti që rritja ime biologjike dhe mendore përkoi fatkeqësisht me ramjen, me zvetnimin e saj, me triumfin e dhunës dhe të vulgaritetit mbi të, me skremimin shpirtnor e intelektual të saj, me humbjen e primateve, me ronitjen e profilit të saj në kohën e eksperimentit global të nji rendi të ri e të trumbetuem me fanfara, i cili, edhe kur iku na la psherëtimen e tij mbas, tue thanë se “rendi komunist asht i mirë, porse u zbatue gabim”. Por mos të harrojmë me iu kujtue të gjithë atyne që po argumentojnë ekranesh substancën kinse të ndryshme të Kosovës se Shkodra e filloi teposhten e saj kur Serbia aneksoi Kosovën dhe se Shkodra deri atëherë kishte qenë tregu historik e natyral i Kosovës. Edhe nëse sot Shkodra nuk asht nji kopsht i lulëzuem si dikur kur i printe kombit, Shkodra ka terren të mirë humusor. Ajo nxjerr talente dhe shumkush shprehet se ajo asht fidanishte talentesh. Por Shkodra sot nuk prodhon ma asnjilloj pushteti: as politik, as ekonomik, as kulturor. Shkodranët jetojnë të izoluem në qytetin e tyne , i cili as mirëqenie nuk ka që ta justifikonim lokalizmin e izolacionizmin e tyne. Në Tiranë nuk ka shkodranë me pushtet, ata nuk lobojnë, nuk dinë me lobue, nuk dinë me iu nënshtrue disiplinave të grupimit, ma parë e lëshojnë punën sesa durojnë me pritë rastin. Në Tiranë nuk ka ministra shkodranë, nuk ka prani të ndjeshme në gjyqësor, në administratën e naltë. Shkodranët nuk kanë hatër në atdheun e tyne. Ata maten me hijen e dikurshme dhe frikën e përfshimjes e justifikojnë me mburrjen se janë pak si shum të ndershëm. Kanë adoptue rolin e viktimës dhe vetëm ankohen se nuk janë të përfillun dhe se ndaj tyne zbatohen standarde të dyfishta. Edhe po të jetë ashtu, kush duhet të vijë dhe t’ua rregullojë raportet me veten e me të tjerët? Shkodranët duhet të mësojnë me prodhue pushtet, sidomos pushtet politik. Pa pushtet e peshë politike shkodranët kanë me ndejtë edhe njiqind vjet si macja nën sofër. Në Tiranë mbizotnon nji mozaik, nji mozaik i komplikuem lobesh me bazë qytetet dhe krahinat e Shqipnisë, që prej veriut e deri në jug. Po unë përkas atje dhe kritikën time shum nuk e mirëkuptojnë. E gjithë vepra ime shkrimore ka aromën, melankoninë dhe lirizmin natyral të atij qyteti. Unë e kam pikturue me delikatesë dekadencën e atij qyteti, personazhet e mugët dhe pulsat e ftoftë të njerëzve të atjeshëm, por kam pikturue edhe Marin Shitën si njeri që revoltohet dhe guxon me veprue”. Duke qenë se jeni një shkrimtar, studiues dhe përkthyes, si e shihni të ardhmen e përkthimit në letërsinë shqiptare? Si e konsideroni këtë si një "zanat" dhe cilat janë komponentët kryesorë të tij? Si mund të shmangim përkthimet e gabuara dhe çfarë është e nevojshme që një përkthyes të ketë për të arritur të ruajë esencën e autorit origjinal? “Po, jam marrë moti me përkthime. Edhe atëherë kur nuk i botoja, kisha dëshirë me përkthye episode, fraza, nyje leksikore që paraqisnin vështirësi në dhanien e kuptimit të tyne në gjuhën shqipe. Shpejt u ndërgjegjësova se shqipja ishte e pafuqishme për të zgjidhë disa situata ligjërimore, sidomos ato filozofike, por jo vetëm. Por unë sot e kam thanë dhe e përsëris se janë përkthyesit ata që po e pasunojnë gjuhën shqipë pa paragjykue burimet e këtij pasunimi. Ata po krijojnë neologjizma, po ngjallin fjalë të vjetra, por jo të vjetrueme – simbas tyne - , sepse ata po përpiqen me e përqasë shqipen me gjuhët e mëdha të kontinentit e me hirin e të cilave shqipja ka ba hapat e saj drejt përparimit e barazimit me simotrat e veta në rrjedhë të shekujve. Rikthimi në vëmendje i “minierave” të gegnishtes na duket se po e rilançon shqipen në këtë shekull dhe mijëvjeçar. Dhe ky nuk përban qëllim më vete, por nevojat e shprehjes adekuate, e dhanies së teksteve që në origjinal janë të shkruem në dialekt e që si të tilla duhen dhanë edhe në shqip në dialekt, po i shembin barrierat e gardhet e vume me aq zell nga Kongresi i Drejtshkrimit. Por në botën e përkthimit vlerat e këtij produkti mbeten ende autoreferenciale. Shtëpitë botuese janë ende pa takat ekonomik dhe nuk mund të venë në dispozicion të përkthimit edhe korrektorë, edhe redaktorë, edhe kontrollorë të teksteve që dalin prej procesit të përkthimit. Kësisoj hasim jo rrallë tekste të përkthyeme keq, vorfën dhe pasaktë. E keqja ma e madhe asht se disa zellnikë pa përvojë vrapuen mbas hjekjes së censurave letrare me përkthye emna dhe vepra që mungonin në shqip, por që në njifarë mënyre, tue i përkthye pa kompetencë, i “digjnin” autorët e famshëm, dikur të ndaluem, tue hjedhë në treg përkthime të dobëta prej fillestarësh që nuk e kishin mësue zanatin në mënyrë të shakallëshkallshme, por tue u kapë krenisht mbas llokmave të mëdha për me zaptue seften”. Çfarë mendimi keni për përdorimin e gegërishtes në letërsinë e sotme dhe çfarë rëndësie ka ruajtja e saj në gjuha dhe letërsinë moderne shqiptare? A e shihni këtë si një pjesë të rëndësishme të identitetit shqiptar që duhet të vazhdojë të kultivohet? “Na po përpiqemi me “lidhë fijen e këputun” që thotë Martin Camaj e me i lanë lumejtë më u derdhë “në detin Adriatik dhe në detin Jon”, po prap simbas Martinit. Po përpiqemi me thye pohimin jetim e pa autor se gegnishtja nuk qenka e përshtatshme për prozë dhe eseisitikë, por vetëm për poezi. Gegnishtja asht nji potencial gjigand i shprehshmënisë shqipe, asht nji lum i lëshuem teposhtë me energji e zhaurimë të hatashme, në të cilën bashkohen e dallohen edhe çuçuritjet e burimeve të heshtuna te kambët e malit, por edhe orteku i ujtë kur shkrihen borënat në fund të marsit. Gegnishtja asht simfoni, asht muzikë, asht shpirt, asht e bukur dhe askush nuk mund të na e marrë për me e hjedhë në hiç. Ne na mbetet nji gja, nji kusht për me u përmbushë: vetëm me shkrue mirë”. Përsa i përket përkthimeve, keni pasur eksperiencë të thellë me ato, si mund të dalloni një përkthim të mirë nga një të keq? Këto dhjetë vjetët e fundit kam përkthye disa vepra kryesisht, të cilat i kam krye me vetëdijen e plotë se ishin dublime përkthimesh me cilësi dhe që nëse kishin mangësi, kjo nuk vinte për fajin ose paaftësinë e përkthyesit. Dhe kam arritë me dhanë diçka tjetër, nji variant përkthimi adekuat dhe besnik në shum parametra. Nuk mund të them se përvoja ime asht e thellë, por mund të them se tekstet klasike janë arra të forta dhe se unë kam dëshirë me thye arra të forta. E thashë edhe sipër se mjetet e verifikimit të nji përkthimi deri tash kanë qenë individuale dhe sporadike, subjektive dhe ndoshta edhe jodashamirëse. Por ajo që mund të thuhet e të theksohet asht se hallkat formale të çertifikimit të nji përkthimi janë ende luks i madh për gjendjen e imët financiare të shtëpive botuese të cilat, nëse shpallin si kriter botimi edhe cilësinë, duhet të kenë në stafin e tyne operativ edhe nji redaktor që e njef gjuhën e huej nga e cila bahet përkthimi, dhe që për t’i dhanë viston duhet ta kalojë gjithë tekstin e dorëzuem nga përkthyesi dhe ta vlerësojë saktësinë semantike të tekstit dhe poetikën e tij. Shtëpitë tona botuese punojnë në besim: Hajt se filani përkthen mirë ose përkthen bukur. Çeshtjet e artit duen verifikim të vazhdueshëm dhe besim a posteriori e jo besim qorrazi. Dhe së fundi duhet të shtojmë se tek na, në botën shqiptare nuk kemi fare kritikë përkthimi. Le që na nuk kemi as kritikë “kritike”, jo ma kritikë përkthimesh”. Si e njihni axhën tuaj, Gjon Shllakun, dhe çfarë ndikimi ka pasur ai në formimin tuaj si shkrimtar dhe përkthyes? Çfarë mësimesh keni marrë nga ai përsa i përket artit të përkthimit dhe krijimtarisë letrare? Axhën tim, Gjon Shllakun, unë e njof kryesisht si vëllaun e babës tim prej të cilit nga 1956 deri më 2003 nuk jam nda kurr as mendërisht, as shpirtnisht. Ai ka qenë mentori im i adoleshencës, njeriu që më ka hapë perdet e randa të kulturës klasike, më ka mësue latinisht, më ka nistue në greqishten e vjetër e të re, më ka folë për bamet e mëdha të antikitetit e hijen e tyne të randë në historinë shpirtnore të prendimit europian e transatlantik, për përfshimjen e botës tonë mbrenda tij dhe për lavditë e gjuhës shqipe. Ai ngulte kambë tek përvetësimi i letërsisë greko-romake si bazë për çdo nisje në botën e letrave, si në shkrimtari ashtu edhe në kritikë. Por ndihmesa e tij ma e madhe në formimin tim ka qenë se ai më thoshte përsëritazi se me përkthye nuk ka aq randësi me njoftë gjuhën e huej, sepse nji fjalë e huej nji lek kushton (e kishte fjalën për nji fjalor greqisht që e kishte ble 60 000 l.vj.), por e randësishme asht gjuha e dytë dhe konkretisht shqipja. Ne na duhet – thoshte ai – me lexue shum e me ndigjue shum për me hasë fjalë të rralla që janë kuptimisht të njajta me fjalët e gjuhëve të mëdha të Europës e që na i kemi bjerrë në kohë ngushtimesh kulturore. Kryevepra e tij përkthimore ishte “Iliada” në variantin e saj të parë në gegnisht. Ai përkthim e kishte dhe e mori modelin tek 12-rrokëshi i Eposit të kreshnikëve dhe te atmosfera epiko-heroike e tij. Ky adoptim dhe ky rezultat vjen rrallë në veprën e nji përkthyesi. Varianti tosknisht që e detyruen Gjon Shllakun me e kthye edhe nji herë, asht nji kopje e keqe e të parit”. Po politikën? Cili është mendimi juaj për situatën aktuale në vend? “Politika, politika?! Unë jam i betuem mos me folë për politikën për faktin e thjeshtë se nuk kam formim politik, nuk e kam studiue, nuk e kam preferue dhe asaj i rri larg. Në vende që rrinë e banojnë tanë jetën në barkën e tranzicioneve, asht vështirë me e kapë politikën si definicion. Politikanët nuk mbesin kurr pa fjalë, atyne nuk u mbarohen fjalët dhe gjithnji kanë diçka për të thanë. Ata nuk heshtin, nuk dinë me heshtë e nuk munden me heshtë. Na shkrimtarët edhe heshtim ndonji herë, atëherë kur ngarkohemi me krijimin e radhës ose kur na ka shterue  frymëzimi ose na ka humbë energjia krijuese. Ndër ne ndodhi që të kemi politikanë që e lanë zanatin e formimit të tyne fillestar dhe substancial. Këta që e lanë artin për disa epshe jetëshkurta dhe për nji fund pa kjartësi, janë mjerana në thelb se tregojnë se nuk kanë besue as te Hipokrati e te betimi i tij, por as te Rembrandi e te mahnitja para tij. Ata janë renegatë dhe nji ditë transhendenca e historisë dhe e njeriut ka për t’u hakmarrë kundër tyne. Dhe ky do të jetë fundi i kohës, ashtu sikurse e thotë Bibla”. /Klankosova.tv