Lajmet e fundit
Si ju trajtoi Kosova?
Më kanë pritur tejet ngrohtë, dhe ka qenë e këndshme për mua që të më presin asisoj të gjithë të pranishmit në panair, duke nisur nga audienca, nga kritikët, nga botuesi, një njeri shumë i mirë dhe botues shumë i mirë, dhe ndihem shumë krenar dhe i nderuar që jam publikuar aty, ku janë botuar shumë shkrimtarë të mirë, shqiptarë të Shqipërisë e Kosovës, por njashtu edhe shkrimtarë francezë si Modiano dhe plot të tjerë.
Si e ka ndryshuar raportin tonë me librat pandemia?
Shpresoj që në kuptimin e mirë të fjalës por nuk jam i sigurt. Sigurisht mund të flas vetëm për Francën, dhe për vendet perëndimore. Me ardhjen e pandemisë njerëzit kanë qenë të vetmuar dhe të mbyllur disi në një fluskë. Por vetëm disa libra arritën profit nga kjo situatë. Sepse nuk ke pasur mundësi të shkosh në një librari dhe ta zgjedhës një libër ose një tjetër, dhe që shitësi i librave t’ju afrohet dhe t’ju rekomandojë: “ah duhet t’ia hidhni syrin këtij libri, është shumë interesant, nuk është shumë i njohur por është shumë interesant”. Në pandemi, e kishim vetëm internetin, Amazonin, ku promovohen libra tashmë shumë të mirënjohur. Ishte gjë e mirë në një anë sepse kishim shumë kohë për të djegur dhe për të lexuar. Por në anën tjetër nuk ishte edhe aq e mirë sepse e vendoste fokusin pak si shumë në të ashtuquajturit yje dhe shkrimtarë bestsellerë.
Si e gjeti libri Kosovën?
Ndodhi përmes mikeshës sime Klara Buda e cila po ashtu është shkrimtare. Ajo ka lindur në Shqipëri por tashmë është një franceze. Dhe ajo u tha për librin tim Buzukut dhe ata vendosën që ta përkthenin dhe kështu u bë sebep që të vija në Prishtinë.
Sa shumë Shqipëri ju kujton Kosova?
Këto janë dy shtete dhe dy qytete të ndryshme. Tiranën e njoh shumë mire, dhe Prishtina nuk është Tiranë. Ka gjëra që mund të duken të ngjashme, trotuaret e qeta, një atmosferë paqësore në qytet, por ndoshta Tirana është një qytet që daton prej një kohe më të gjatë se Prishtina dhe ju mund ta ndieni këtë, sepse është ndërtuar e rindërtuar nga osmanët, nga italianët gjatë regjimit fashist e pastaj edhe nga regjimi stalinist, andaj gjeni shumë shtresa të historisë në Tiranë por është kultura e njëjtë.
Si ju duket kur shkruani fiksion e si kur shkruani jofiksion?
Goxha të njëjta. Goxha të njëjta. Nuk gjej shumë dallim midis këtyre dy regjimeve të të shkruarit. Të shkruash biografi është punë hulumtimi. Duhet të hulumtoni në biblioteka në arkiva, duhet të hulumtoni gjithkund. Është një punë e lodhshme por që ndihmoheni nga subjekti juaj. E kam shkruar për shembull biografinë e Jean Cocteau-së i cili kishte filluar të jetonte në Paris nga fillimi i shekullit 20 deri më 1963 dhe mua më ndihmoi fakti se ai kishte jetuar prej së vërteti dhe kisha shumë letra dhe libra që ai i kishte lënë pas dhe shumë ditarë. Mirëpo kur shkruani roman ju duhet të krijoni pothuajse gjithçka. Ju duhet të shpikni. Është një tjetër punë e lodhshme por nuk është saktësisht përpjekja e njëjtë. Ama, i kam shijuar që të dyja.
Çfarë ju frymëzoi drejt këtij libri?
Jeta reale dhe që të jem më preciz, në këtë libër specifik, vetë jeta ime sepse ky libër është për Korsikën - për ishullin francez me shikim kah bregu i Italisë. Familja ime jeton në Korsikë ndërkaq unë jetoj në Paris. Por kam rrënjë të thella në Korsikë dhe emri i familjes sime korsikane është Zuccharelli dhe Zuccharelli është një emër mjaft i njohur në Korsikë sepse kjo familje dikur ishte njëra prej klaneve politike, që qeveriste me ishullin nga fundi i shekullit nëntëmbëdhjetë e deri pesë vjet më parë.
Si bashkekzistojnë identetet te ju?
Fakti që jam shkrimtar më hyn në punë shumë, me të vërtetë, sepse kam kohë, që të mendoj për këtë pyetje dhe jemi fryt i një bashkimi mes një burri dhe një gruaje – së paku deri së voni ka qenë kështu. Dhe ky burrë dhe kjo grua shpesh nuk vinin nga pjesa e njëjtë e vendit apo e botës andaj jeni gjithmonë një përzierje e dy familjeve dhe nganjëherë edhe e dy kulturave. Andaj nëse gjeni kohë që të përsiatni për këtë origjinë hibride, dhe kur jeni shkrimtar keni shumë kohë për të menduar për tërë këto gjëra - atëherë mund ta rikrijoni një kësi lloj kompleksiteti dhe të jeni krenar që jeni një qenie shumë komplekse me shumë rrënjë, me rrënjë të ndryshme dhe ndoshta me më shumë se një identitet të vetëm, ndoshta me dy, nganjëherë me tri, jo aq sa të bëheni skizofrenikë, por vetëm që të siguroheni se jeni më të pasur, më të thellë, më të fuqishëm nëse jeni i shumëfishtë dhe jo një dhe i vetëm.
Si u ndiet kur e përfunduat librin - të përmbushur, të çliruar? Si?
Isha i lumtur sepse e kisha një gjyshe korsikane e cila veçse shkruante libra për Korsikën, shumicën prej tyre, dhe isha krenar që ta vendosja këmbën time në vendin e saj sepse ajo ishte vërtet një shkrimtare. Dhe isha krenar që mundja që të shkruaja për Korsikën - jo nga pikëpamja e njëjtë si ajo sepse ajo kishte lindur në Korsikë, ajo e fliste gjuhën e Korsikës, ajo e kishte jetuar një pjesë të jetës së saj në Korsikë, teksa unë kam lindur në Paris siç thashë më parë, por isha krenar që e ofrova pikëpamjen time për këtë ishull i cili është një ishull shumë i bukur dhe mjaft misterioz e me legjenda të errëta për Korsikën sepse kishte dhunë atje dhe kjo është e vërtetë – nuk është vend paqësor sikurse Zvicra – është pak i vështirë, dhe nganjëherë mund t’i dëgjoni krismat e pushkëve në male e nganjëherë edhe në qytet po ashtu. Por isha krenar që kam mundur që të shkruaj diçka specifike për Korsikën.
Gjeni ngjashmëri mes Kosovës dhe Korsikës?
Në fillim pata gjetur shumë ngjashmëri me Shqipërinë. Shkova në Shqipëri me po atë ide që kishte një pikëtakim midis dy vendeve sepse sikurse Shqipëria, Korsika është mal i rrethuar me ujë – por Korsika është tërësisht e rrethuar me ujë dhe kjo natyrisht e dini që nuk qëndron me Shqipërinë. Pastaj ne e kemi vendetën teksa Shqipëria e ka Kanunin e që është disi rregulli i njëjtë - kodi i dhunës dhe hakmarrjes. Dhe ne e kemi po ashtu polifoninë. Ne këndojmë, kemi kore meshkujsh pa asnjë instrument, pa ndonjë kitarë përcjellëse, dhe këndojmë me pesë, gjashtë a dhjetë zëra, si në Shqipëri.
Po politikisht (ngjashmëri Kosovë - Korsikë)?
Po, po, nganjëherë mund t’i krahasoni sepse ekziston një Lëvizje, një lëvizje kombëtare në Korsikë, pra një lëvizje e rëndësishme që kërkon pavarësi nga Franca të cilën e konsideron fuqi koloniale. Nuk është saktësisht koloniale – nuk është ky termi im. Ky është termi të cilin ata e përdorin për të thënë që “jo nuk duam më që të jemi francezë, duam që të kthehemi si Korsikë e pavarur.
Dhe në këtë pikë mund t’ krahasoni në disa aspekte. Dallimi është që Franca dhe Korsika kanë pasur lidhje që kanë qenë të mira. Në kohën e Revolucionit Francez, Pasquale Paoli i cili kishte qenë udhëheqës i Korsikës së pavarur, vendosi që t’i bashkohet Revolucionit Francez dhe që Korsika dhe Franca të bashkoheshin. Andaj, në fillim sikur ka qenë një lloj raport dashurie. Ishte hera e parë e Pushtimit Francez me armë që kishte qenë shumë e rëndë. Por kjo hera e dytë nisi si një histori dashurie, ku bënte pjesë edhe Napoleoni i cili siç e dini ka qenë korsikan e i cili i sundoi jo vetëm francezët por krejt perandorinë franceze. Andaj, i hasim këto baticat dhe zbaticat midis Francës dhe Korsikës – e që nuk mendoj që është rasti i njëjtë midis serbëve dhe kosovarëve.
Sa është sfiduese për ju që të trajtoni tema politike pa u zhytur ideologjikisht si artist?
Është një sfidë e vërtetë kur shkruani për një temë me një ngarkesë politike, me një aspekt politik që është shumë i rëndësishëm – në rastin e problemit të Korsikës, sepse kanë qenë këto luftra dhe përpjekje, nganjëherë edhe me armë, edhe me bomba, me fatalitete dhe me lëndime andaj mënyra ime e trajtimit të kësaj çështje është duke e mbajtur një lloj distance. Nuk dua që të ndërhyj, nuk dua që ta them pikëpamjen time për krejt atë situatë politike. Thjesht dua që ta definoj një mit që e që e rrethon n Korsikën. Është një mit që e karakterizon Korsikën, një mit pak i rrezikshëm, pak me një anë të errët por me identitet shumë të fuqishëm, me lidhje të rëndësishme të besimit dhe hakmarrjes, dhe ky ishte qëllimi im kryesor. Që ta ruaj mitin e ishullit mitik dhe të mos lëshohem kurrë në një pikëpamje të vetme të politike për situatën politike në Korsikë. Dua që vetëm të qëndroj paksa lart dhe më afër mitit dhe legjendave dhe historisë, dhe jo aq afër me situatën politike sepse situata politike nuk rresht kurrë së ndryshuari dhe ju shkruani diçka një vit dhe në momentin që libri juaj botohet, situate ka ndryshuar, andaj përfundoni i zhvendosur në vetë librin tuaj.
Thoni se identiteti ndërtohet e nuk trashëgohet, por idenitetin tuaj korsikan e keni më shumë të trashëguar - si e pajtoni këtë?
Shumica ka të bëjë me këtë ishull sepse ai është një vend i mbyllur me një kufi të mbyllur dhe preciz që nuk ka ndryshuar që prej shekujsh, milionash. Korsika ka mbetur e njëjta që prej kohës së grekëve e deri në ditët e sotme. Andaj ka diçka, që nuk mund ta ndryshoni në ishull dhe kjo është forma e saj, ky është bregu i saj, gjiithçka është absolutisht e njëjtë. Mirëpo, në po të njëjtën kohë ju nuk jeni korsikani i njëjtë siç ka qenë gjyshi juaj, apo katër-katërgjyshja juaj një apo dy shekuj më parë sepse gjithçka ndryshon në një kulturë. Por diçka qëndron njëjtë, sepse ka diçka të mbyllur në këtë ishull. Por unë jam i sigurt shumë që si qenie njerëzore, si individ, ju duhet që ta shkruani një narracion për veten tuaj e që është krijimi juaj- dhe kjo është vepër, detyrë e juaja – nuk është trashëgimia e gjyshërve tuaj. Është mënyra se si e prezantoni veten tuaj te vetja juaj dhe të tjerët – ta zëmë, jam Klodi, jam shkrimtar francez, kam lidhje me Korsikën dhe në këtë libër do t’jua them se si është të jesh një korsikan që jeton në Paris. Andaj është shumë specifike për secilin person, por po - është një përzierje midis trashëgimisë dhe rikrijimit.
Më zor të shkruani për individin apo kolektivet?
Të dyja sepse njerëzit si kolektiv janë mjaft kompleksë për t’u përshkruar dhe përkufizuar. Ka shumë njerëz brenda një kolektivi, dhe individi është po ashtu shumë kompleks për ta përshkruar dhe përkufizuar. Andaj e bëj më të mirën që t’i afrohem bërthamës së këtij identiteti – si person dhe si kolektiv. Është ndërtimi i kësaj – pra ndërtimi i “unë” dhe “ne” që më intereson – jam I prirë që të them “unë” por në të njëjtën kohë jam i prirë që të them “ne”. “Ne” francezët, “ne” korsikanët” por them “unë” Klodi dhe jua them juve. Dhe gjatë tëre jetës suaj e luajmë lojën midis “unë” dhe “ne” dhe unë provoj që ta lidh “unë” dhe “ne” në mënyrë që ta ndërtoj një narracion interesant dhe misterioz.
Po kur ballfaqohen "unë" dhe "ai/ajo"?
Po sepse ju nuk jeni ‘unë’ dhe unë nuk jam ‘ju’. Mund të më interesoni shumë, mund të jem i fascinuar me juve dhe tentoj që t’ju vij më afër dhe nganjëherë shumë më afër. Nganjëherë biem në dashuri, nganjëherë bëhemi miq. Por është një kohë ku ju vini shumë afër me njëri-tjetrin dhe aty ndodh përplasja. Dhe është interesante përplasja – për shembull ajo mes Prustit dhe Cocteau-së është një përplasje midis dy njerëzve të cilët në fillim ishin të ngjashëm – nuk ishin moshatarë, Prusti ishte njëzet vjet më i vjetër se Cocteau-ja por ata vinin nga ambienti i njëjtë social, vinin nga qyteti i njëjtë, pra Parisi, kishin të njëjtën frymë, ishin të shpejtë dhe të zgjuar, dhe janë shumë afër për një moment – ka shumë ngjashmëri – Prusti e kishte parë veten te Cocteau-ja në një pasqyrë kohore, në një kuptim – kur e shihte Cocteau-në ia kujtonte veten 20 vjet më parë, andaj i kishte thënë “bëj kujdes, po del shumë shpesh në Paris, vetëm ndalo së qeni aq shumë i socializuar, vetëm puno. Shkruaj, nëse do që të jesh një shkrimtar i vërtetë, ndalo së drekuari jashtë, rri i mbyllur në shtëpi dhe puno siç punoj unë në dhomën time të vogël e të varfër dhe në shtratin tim të vogël e të shkretë.
Pse ju frymëzoi Shqipëria që ta shkruani romanin e parë të vendosur aty?
Sepse në fillim ishte një magjepsje rreth ngjashmërisë midis Korsikës dhe Shqipërisë dhe kishte një mister rreth Korsikës siç ju thashë pesë minuta më parë. Dhe kishte një mister rreth Shqipërisë në kohën e regjimit stalinist, Enver Hoxha si mit i gjallë, si lloj perëndie, dhe në atë kohë dinim pak gjëra për Shqipërinë. Në fund të të shtatëdhjetave kur isha absolutisht i fiksuar me Shqipërinë, tentonim të kishim ndonjë lajm dhe ishte mjaft e vështirë andaj fillova të takoj shumë njerëz në Paris të cilët ishin azilantë shqiptarë. U takova edhe me Pol Miliezin, i cili ishte doktori francez i Enver Hoxhës. Enver Hoxha si diktator ishte tejet i frikësuar në mos e marrin vesh saktësisht mjekët shqiptarë se çfarë lloji të diabetit kishte sepse hamendësonte se po ta kuptonin për diabetin e tij atëherë do ta dinin se ai do të vdiste pak më herët se sa normalisht. Andaj ai kishte kërkuar nga doktori francez Miliezi që ta kontrollonte. E pata takuar Doktor Miliezin, dhe ai dinte shumë gjëra për Shqipërinë dhe andaj unë kisha disa sekrete për t’i futur në romanin tim dhe kjo ishte shumë interesante.
A e hapi romani për Shqipërinë portën për të shkruar për Korsikën deakda më vonë?
Sigurisht. Sigurisht që po. Ishte një mënyrë për të shkuar në Korsikë dhe për ta eksploruar dhe nuk është lehtë sepse është ishulli im. Dhe familja ime kishte një rol politik sic e përmenda, dhe nuk ishte se ndihesha i lirë për të shkruar për Korsikën sepse daja im ishte deputet në Veriun e Korsikës dhe kryebashkiaku i Bastia që është njëri prej dy qyteteve kryesore të Korsikës andaj nuk ndihesha i lirë që të shkruaja për Korsikën sepse nuk doja që ta shqetësoja atë, apo që të jem në garë me të. Prita kohën kur ai do ta humbte pushtetin në mënyrë që ta shkruaja librin për Korsikën dhe njëkohësisht pata shkruar për Shqipërinë.
Ju dhe Jusuv Vrioni
Ai ishte një shok shumë i ngushtë i imi, dhe më kishte treguar një mori gjërash për Shqipërinë. Ai ishte njëri prej informuesve më të rëndësishëm që e kisha për Shqipërinë. Në atë kohë Shqipëria ishte e mbyllur absolutisht dhe e rrethuar me fshehtësi.
